BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Fyodor Dostoyevski yaradıcılığı sadəcə bədii ədəbiyyatın və insan psixologiyasının dərinliklərini araşdıran bir irs deyil, həm də gələcəyin siyasi mənzərəsini onilliklər əvvəl cızan bəsirətli bir uzaqgörənlik nümunəsidir. Böyük yazıçının XIX əsrdə dilə gətirdiyi fəlsəfi və publisistik fikirlər, XXI əsrin reallıqlarında – xüsusilə cəmiyyətlərdə ateizmin yayılması, inqilabların gətirdiyi xaos və postsovet məkanındakı kəskin hərbi-siyasi böhranlar fonunda yenidən diqqət çəkir. Müəllif sanki əsrlər sonra baş verəcək geosiyasi qırılmaların, müasir regional münaqişələrin gedişatını və milli kimlik qarşıdurmalarını əvvəlcədən təhlil edir, bu mürəkkəb proseslərin hansı nöqtəyə varacağını öz baxış bucağından təxmin edirdi.
Müasir blogların ilk nümunəsi: "Bir yazıçının gündəliyi"
Artıq dünya şöhrətli bir romançı olan Dostoyevski, ömrünün son illərində publisistik fəaliyyətində tamamilə fərqli, dövrünü qabaqlayan bir format sınaqdan keçirirdi. O, bütün texniki və maddi xərclərini özü qarşılayaraq "Bir Yazıçının Gündəliyi" (Дневник писателя) adlı fərdi bir nəşr buraxırdı. Bu layihə mahiyyət etibarilə heç bir redaksiya basqısı qəbul etməyən, müasir dövrün sosial şəbəkələrindəki fərdi blog platformalarını və müstəqil analitik kanalları xatırladırdı.
"Karamazov qardaşları", "Cinayət və cəza", "Əcinnələr" kimi şah əsərlərin müəllifi olan dahi yazıçı, bu gündəlik vasitəsilə dövrün ən qaynar sosial, mənəvi və sosio-politik hadisələrinə toxunur, tarixin gedişatına dair subyektiv proqnozlarını oxucuları ilə bölüşürdü. Onun gündəliyi sadəcə xəbər icmalı deyil, dövrün hadisələrinin pərdəarxasını şərh edən analitik bir tribuna idi.
Xəritə qarşısında keçən saatlar və 1877-ci ilin cənub cəbhəsi
Yazıçının ömür-gün yoldaşı Anna Qriqoryevnanın xatirələrindən bəlli olur ki, Dostoyevski daxili bir instinktlə regionun böyük tarixi qırılma nöqtələrinə yaxınlaşdığını hiss edirdi. O, dövrün mətbuatını, xüsusilə hərbi bülletenləri böyük bir həyəcan və diqqətlə izləyir, iş otağındakı xəritələrin qarşısında saatlarla vaxt keçirirdi. Cəbhədən gələn hər bir sətir, qazanılan hər bir hərbi uğur və ya yaşanan itki onun təfəkküründə sadəcə bir hərbi xəbər deyil, gələcək əsrlərin geosiyasi mənzərəsini formalaşdıran mühüm bir detal kimi təhlil edilirdi.
Dostoyevskinin bu məşhur qeydləri qələmə aldığı 1877-ci ildə Rusiya İmperiyası Osmanlıya qarşı Balkanlarda və Qafqazda aktiv hərbi əməliyyatlar (1877-1878-ci illər Rus-Türk müharibəsi) aparırdı. Həmin dövrdə döyüşlərin təsir coğrafiyası və müdafiə xətləri birbaşa bugünkü Ukrayna torpaqlarına qədər uzanırdı.
Osmanlı donanmasının Qara dənizdəki mümkün əməliyyatlarının qarşısını almaq üçün sahilyanı şəhərlər – Odessa, Sevastopol, Nikolayev, Oçakov və Kerç boğazı fövqəladə vəziyyətdə tahkim olunmuş, gücləndirilmiş istehkam zonalarına çevrilmişdi. Müharibənin gedişatında mühüm bir tarixi hadisə də baş verdi: təxminən 20 il əvvəl, Krım müharibəsi zamanı itirilmiş strateji İzmail qalası 1877-ci ilin yazında geri qaytarıldı. Dostoyevski məhz bu böyük müharibə alovları içindən boylanaraq gələcəyin siyasi ziddiyyətlərini qabaqcadan görməyə çalışırdı.
Slav birliyi və milli kimlik ziddiyyəti
Cəbhədəki hərbi gedişata və imperiyanın Slav xalqlarını ortaq bir çətir altında toplamaq missiyasına rəğmən, Fyodor Mixayloviç ümumi eyforiyaya qapılmırdı. Əksinə, o, gələcəkdə bu ittifaqın daxili qırılmalar və ciddi regional ziddiyyətlərlə qarşılaşacağından şübhələnirdi. Dostoyevski hələ bir əsr yarım əvvəldən Ukrayna və onun ətrafında cərəyan edən bugünkü kəskin hərbi-siyasi qarşıdurmanın ideoloji və psixoloji zəminini özünəməxsus dəqiqliklə təxmin etmişdi.
O, azadlığa qovuşan digər Slav xalqlarının zamanla Rusiya ilə olan ortaq mədəni və tarixi bağlardan uzaqlaşmağa çalışacaqlarını irəli sürürdü. Yazıçının qənaətinə görə, bu cəmiyyətlər Avropa məkanına inteqrasiya olunmaq və qəbul edilmək üçün öz kimliklərini Rusiyadan fərqləndirmək, hətta ona qarşı müxalif mövqe tutmaq üzərində quracaqlar.
Dostoyevski bu sarsıdıcı və uzaqgörən mülahizələrini "Gündəlik"də bu sətirlərlə ifadə edirdi:
"Mənim daxili, ən qəti və sarsılmaz inamım budur ki, Rusiya bu Slav xalqlarının hamısını azad etdiyi və Avropa da onları azad olunmuş olaraq tanımağa razılıq verdiyi andan etibarən – Rusiyanın heç vaxt belə nifrət edənləri, qısqananları, iftiraçıları və hətta açıq düşmənləri olmayıb və olmayacaqdır."
Dahi yazıçı qeyd edirdi ki, bu cəmiyyətlər müstəqillik qazandıqdan sonra, bəlkə də onilliklər boyu Avropa dövlətlərinin rəğbətini qazanmağa çalışacaq, keçmiş fədakarlıqları arxa plana keçirəcək və Rusiyanın təsir dairəsindən çıxmaq üçün kəskin siyasi manipulyasiyalara əl atacaqlar.
Regional qarşıdurmadan qlobal nəticələrə
Yazıçının fəlsəfi analizinə və tarixi məntiqinə görə, qardaş xalqların bu cür fərqli geosiyasi qütblərə (Qərbə və Şərqə) meyllənməsi və ortaq köklərdən qopma meyli gec-tez böyük bir qarşıdurmaya yol açmalı idi. Ən diqqətçəkən məqam isə budur ki, Dostoyevskinin proqnozlaşdırdığı bu qaçılmaz münaqişə artıq kənar güclərlə deyil, ilk növbədə eyni tarixi kökdən gələn, lakin bir-birinə yadlaşmış xalqların öz arasında baş verəcəkdi. Bu, mənəvi və siyasi bir parçalanma ssenarisi idi.
Bununla belə, Dostoyevski sadəcə pessimist bir müşahidəçi kimi çıxış etmir, həm də hadisələrin gələcəkdə necə bir tarazlığa oturacağını öz imperiya təfəkkürünün mantığı ilə tamamlamağa çalışırdı. Onun analizlərinə görə, bu xalqlar Qərb dünyasının real siyasi maraqları ilə üzbəüz qaldıqdan və böyük sarsıntılardan keçdikdən sonra, sonda regional varlıqlarının yeganə real dayaq nöqtəsinin məhz mərkəzi güc amili (Rusiya) olduğunu dərk edəcəklər.
Yazıçı iddia edirdi ki, geopolitik şərtlər bu xalqları yenidən bir araya gəlməyə məcbur edəcək və bu mərkəz onlar üçün bir növ "birləşdirici maqnit" rolunu oynayacaq. Başqa sözlə, Dostoyevskinin 150 il əvvəl irəli sürdüyü bu proqnoz xətti, bu gün şahid olduğumuz qlobal güc mübarizəsinin və formalaşan Yeni Dünya Düzəninin nə dərəcədə dərin tarixi-psixoloji köklərə söykəndiyini göstərir.
