BAKI, VOA, Filmoskop Orxan Qədirzadə
Kino sənəti tarix boyu sadəcə keçmişi sənədləşdirməyib, həm də gələcək siyasi baxışların formalaşmasında əsas hərəkətverici qüvvə rolunu oynayıb. Spayk Linin 1992-ci ildə ekranlaşdırdığı "Malkolm X" epik bioqrafik dramı bu gün də irqi bərabərlik və siyasi fəallıq mövzusunda ən mühüm istinad nöqtələrindən biri hesab olunur. Filmdə təsvir olunan hadisələr sadəcə bir fərdin həyat hekayəsi deyil, bütövlükdə Amerikanın siyasi sistemindəki dərin çatların və sosial ədalət axtarışlarının aynasıdır.
Ekran əsəri Malkolmun cinayət aləmindən çıxaraq İslam dinini qəbul etməsi və daha sonra qaradərililərin hüquqları uğrunda mübarizənin simvoluna çevrilməsini siyasi psixologiya kontekstində təqdim edir. Xüsusilə, onun Həcc ziyarətindən sonra ağdərililərə qarşı radikal baxışlarını yenidən dəyərləndirməsi və "İslam Milləti" təşkilatı ilə ideoloji ayrılığı, siyasi liderliyin təkamül prosesini bariz şəkildə nümayiş etdirir. Bu keçid, müasir siyasətdə dialoq və inklüzivlik prinsiplərinin əhəmiyyətini vurğulayan ən güclü mesajlardan biri kimi qəbul edilir.
Filmin 2010-cu ildə Milli Film Reyestrinə daxil edilməsi onun təkcə bədii deyil, həm də strateji əhəmiyyətini sübut edir. Malkolm X-in suiqəsd nəticəsində qətlə yetirilməsi ilə yekunlaşan bu xronika, siyasi qətllərin cəmiyyətdəki sarsıntılarını və bir ideologiyanın ölümündən sonra necə qlobal hərəkata çevrildiyini elmi şəkildə izah edir. Nelson Mandela və Martin Lüter Kinq kimi simaların filmdəki iştirakı isə mübarizənin qlobal miqyasını tamamlayan həlledici elementlərdir.
Spayk Linin rejissorluğu ilə ərsəyə gələn ekran əsəri, bir liderin həyatının bütün mərhələlərini xronoloji ardıcıllıqla izləyir.
1. Ssenari və Mövzu Quruluşu
Ssenaristlər: Spayk Li və Arnold Perl.
Əsas Mənbə: Aleks Heyli tərəfindən qələmə alınmış "Malkolm X-in avtobioqrafiyası" (1965) kitabı.
Ssenari strukturu: Film üç əsas hissəyə bölünür: Malkolmun "Detroit Red" ləqəbli cinayətkar keçmişi, həbsxanadakı dini oyanışı və nəhayət, "İslam Milləti"nin sözçüsü kimi fəaliyyəti. Ssenari, fərdi inkişafın siyasi sistemlə toqquşmasını dramatik dildə təqdim edir.
2. Aktyor Heyəti və Obrazlar
Filmdəki rolların bölgüsü tarixi reallığa maksimum uyğunlaşdırılıb:
Denzel Vaşinqton (Malkolm X): Aktyor bu rol üçün aylarla araşdırma aparmış, Malkolmun çıxışlarını və hərəkətlərini dəqiqliklə mənimsəmişdir.
Ancela Bassett (Betti Şabazz): Malkolmun həyat yoldaşı rolunda çıxış edərək, bir siyasi liderin ailə daxilindəki sarsıntılarını canlandırır.
Al Friman Jr. (Elayca Məhəmməd): "İslam Milləti"nin lideri obrazını yaradan aktyor, Malkolmun həm mənəvi atası, həm də sonradan ideoloji rəqibi rolundadır.
Delroy Lindo (Vest İndian Arçi): Malkolmun gənclik illərindəki cinayət yoldaşını canlandırır.
3. Büdcə və İstehsalat Çətinlikləri
İlkin Büdcə: Təxminən 33 milyon dollar.
Maliyyə böhranı: Filmin çəkilişləri zamanı "Warner Bros" büdcəni kəsmək istədikdə, Spayk Li tanınmış qaradərili məşhurlardan (Opra Uinfri, Maykl Cordan, "Magic" Conson) maliyyə yardımı toplayaraq filmi tamamlamışdır.
Gəliri: Film ABŞ-da təxminən 48-50 milyon dollar gəlir əldə edərək ticari uğur qazanmışdır.
4. Maraqlı Faktlar
Məkkə İcazəsi: Bu, qeyri-müsəlman bir çəkiliş qrupuna Məkkədə, xüsusən də Kəbə ətrafında çəkiliş aparmaq üçün rəsmi icazə verilən ilk Hollivud filmidir.
Nelson Mandela filmin sonunda bir müəllim rolunda çıxış edərək Malkolmun məşhur "Hər hansı bir yolla" (By any means necessary) sözlərini sitat gətirir.
