BAKI,VOA

ABŞ-ın Vyetnam müharibəsinə müdaxiləsini əsaslandıran ən mühüm siyasi arqumentlərdən biri hesab olunan “domino nəzəriyyəsi” hələ 1960-cı illərdə ölkənin öz kəşfiyyat qurumu tərəfindən şübhə altına alınmışdı.

ABŞ prezidenti Lindon B. Conson tərəfindən verilən rəsmi sorğuya cavab olaraq hazırlanan hesabatda ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (MKİ) Cənub-Şərqi Asiyada kommunizmin yayılmasının Vaşinqtonun iddia etdiyi qədər qaçılmaz olmadığını bildirib.

Sənəddə prezidentə belə bir sual ünvanlanmışdı: “Əgər Laos və Cənubi Vyetnam Şimali Vyetnamın nəzarətinə keçsə, regionun qalan hissəsi də mütləq kommunistlərin əlinə keçəcəkmi?”

MKİ-nin cavabı isə dövrün dominant siyasi baxışına zidd olub. Hesabatda qeyd olunurdu ki, belə bir ssenaridə dərhal kommunist nəzarətinə keçə biləcək yeganə ölkə böyük ehtimalla Kamboca idi. Kəşfiyyat qurumu vurğulayırdı ki, regionda kommunizmin yayılması qaçılmaz proses hesab edilə bilməz və belə bir genişlənmə baş versə belə, bunun reallaşması uzun zaman tələb edəcək.

Sənəddə bildirilirdi ki, bu müddət ərzində beynəlxalq şərait kommunist blokunun əleyhinə dəyişə bilər və nəticədə gözlənilən “domino effekti” baş verməyə bilər.

MKİ eyni zamanda xəbərdarlıq edirdi ki, Cənubi Vyetnam və Laosun itirilməsi ABŞ-ın Uzaq Şərqdəki nüfuzuna ciddi zərbə vuracaq. Bununla belə, Vaşinqtonun regiondakı hərbi bazaları və müttəfiqləri, xüsusilə Filippin və Yaponiya, həm Çin, həm də Şimali Vyetnam tərəfindən mümkün gələcək ekspansiyanın qarşısını almaq üçün kifayət qədər gücə malik olacaqdılar.

Buna baxmayaraq, prezident Consonun MKİ-nin qiymətləndirmələrini nəzərə almadığı bildirilir. Sonrakı illərdə ABŞ administrasiyası kommunizmin yayılmasının qarşısını almaq məqsədilə Vyetnam müharibəsində iştirakını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirdi.

Nəticədə ABŞ Vyetnama 500 mindən çox hərbçi göndərdi və müharibə ölkə tarixinin ən uzun və ən mübahisəli xarici hərbi əməliyyatlarından birinə çevrildi.

Tarixçilərin fikrincə, sonradan baş verən hadisələr MKİ-nin həmin dövrdəki qiymətləndirmələrinin müəyyən mənada doğru olduğunu göstərdi. Çünki Cənubi Vyetnamın 1975-ci ildə süqutundan sonra Cənub-Şərqi Asiyanın bütün ölkələri kommunist rejimlərin nəzarətinə keçmədi və “domino nəzəriyyəsi”nin proqnozlaşdırdığı ssenari tam şəkildə reallaşmadı.