BAKI, AzerVoice, Fərid Mikayılov
Yer kürəsinin hazırkı halı və tərkibinin necə formalaşdığı uzun illərdir elmi maraq doğurur. Xüsusən də XX əsrin ortalarından bəri aparılan tədqiqatlar mövzuya böyük aydınlıq gətirib. Meteoritlərin izotop analizləri və ABŞ-ın Apollo kosmonavtlarının Ay səfərlərindən gətirdiyi süxurlar bu sahədə mühüm nəticələr ortaya qoyub.
Alimlərə görə, başlanğıc nöqtəsi nukleosintez — kainat miqyasında kimyəvi elementlərin yaranmasıdır. 13,8 milyard il əvvəl Böyük Partlayış zamanı hidrogen və helium kimi yüngül elementlər, ulduzlarda isə ağır elementlər əmələ gəlib. Günəş sistemi də qaz-toz buludunun cazibə qüvvəsi ilə çökərək fırlanan günəş dumanlığına çevrilməsi nəticəsində yaranıb. Onun mərkəzində Günəş, kənarlarında isə planetlərin xammalı formalaşıb. Bu proses təxminən 4,56 milyard il əvvəl baş verib.
Soyuyan dumanlıqda mineral tozları və dənəciklər birləşərək ilkin meteorit materialını əmələ gətirib. İstisna hallarda günəş sistemindən kənar maddələr də bu cisimlərə qarışıb. Radioaktiv izotopların parçalanma analizi göstərir ki, ən qədim meteoritlər 4,56 milyard il əvvəl formalaşıb və Yer də Günəşin yaranmasından bir neçə on milyon il sonra meydana gəlib.
Elm adamları bildirirlər ki, Günəşdə və bəzi meteoritlərdə elementlərin nisbəti ilə Yerin daxili süxurlarının tərkibi böyük uyğunluq təşkil edir. Bu, xondritik model kimi tanınır və Yer kürəsinin əsasən meteorit materiallarından yığıldığını göstərir.
Kiçik toz dənələri əvvəlcə qaya parçaları, sonra isə asteroid böyüklüklü cisimlər — planetisimallar əmələ gətirib. Onların toqquşması nəticəsində Ay və Mars ölçülü bədənlər formalaşıb. Tədricən bu cisimlər birləşərək Yerin kütləsini yaratmağa başlayıb. Hesablamalara görə, Yer böyüdükcə ağır metal fraqmentləri dərinliyə çökərək planetin dəmir-nikel nüvəsinin formalaşmasına səbəb olub. Bu proses Yer hələ həcminin yalnız beşdə birinə çatmamış baş verib.
Yerin böyüməsi mərhələsində meteorit və planetisimalların toqquşmaları planeti qızdırıb. Böyük zərbələr yalnız səthi deyil, dərin qatları da isidib, qalıntılar isə istiliyi planet daxilində saxlamağa kömək edib. Bu proses nəticəsində Yer erkən mərhələdə əriməyə başlamış və daxili qatların formalaşmasına zəmin yaradıb.
