BAKI,AzerVoice
Qədim Misir incəsənəti min illərdir insanları valeh edir. Erkən Yunan və sonrakı Roma sənətçiləri Misir texnikalarından təsirlənmiş, bu sənət üslubu isə bu günə qədər bir çox mədəniyyətlər üçün ilham mənbəyinə çevrilmişdir. Sonrakı dövrlərdən fərqli olaraq, Misir sənətçilərinin adları bizə məlum deyil və bunun çox maraqlı bir səbəbi var: Misir incəsənəti estetik zövqdən çox funksional məqsədlər üçün yaradılırdı.
Sonrakı dövrlərin sənəti əsasən gözəllik və fərdi ifadə üçün nəzərdə tutulduğu halda, Misirdə sənət praktik məqsədlərə xidmət edirdi. Heykəl tanrının və ya ölünün ruhunu daşımaq üçün hazırlanırdı; məzar rəsmləri insanın dünyadakı həyatını və ya axirətdə çatmaq istədiyi cənnəti təsvir edirdi ki, ruh həmin yolu tanıya bilsin; tilsimlər və amuletlər insanı şərdən qoruyurdu; fiqurlar pis ruhları uzaqlaşdırmaq üçündü; güzgülər, qamçı tutacaqları, kosmetik qutular gündəlik istifadə üçündü; keramika isə yemək, içmək və saxlama məqsədi daşıyırdı.
Misirşünas Gay Robins qeyd edir ki, qədim misirlilərin “incəsənət” anlayışına tam uyğun gələn mücərrəd bir sözü yox idi. Onlar “heykəl”, “stel”, “məzar” kimi anlayışlardan istifadə edirdilər, lakin bu terminlər mütləq estetik məna daşımırdı. Bu səbəbdən qədim misirlilər üçün muzeylərdə sənət əsərlərinin kontekstdən çıxarılaraq nümayiş etdirilməsi qəribə görünərdi.
Simmetriya və “Ma’at” anlayışı
Bu, misirlilərin estetik duyğudan məhrum olduqları anlamına gəlmir. Əksinə, hətta heroqlif yazılar belə estetik prinsiplərə uyğun yazılırdı. Yazı soldan sağa, sağdan sola, yuxarıdan aşağı və ya əksinə yazıla bilərdi — əsas meyar ümumi görünüşün gözəlliyi idi.
Misir incəsənətində gözəlliyin əsas sirri simmetriyada idi. Bu, “ma’at” anlayışı ilə bağlı idi. Ma’at harmoniya, tarazlıq və kosmik nizam demək idi. Tanrıların xaosdan nizam yaratdığına inanılırdı və bu nizam ikiliklər (gecə-gündüz, qadın-kişi, işıq-qaranlıq) üzərində qurulmuşdu. Bu ikilik ma’at vasitəsilə balansda saxlanılırdı.
Məhz buna görə məbədlər, saraylar, evlər, bağlar, heykəllər, rəsmlər, möhür üzükləri və amuletlər mükəmməl tarazlıq prinsipi ilə yaradılırdı. Misirlilər inanırdılar ki, ölümdən sonra gedəcəkləri dünya tanrıların dünyasının əksi olacaq.
Obelisklər həmişə cüt-cüt hazırlanırdı və onların tanrılar aləmində də ilahi əkizlərinin olduğuna inanılırdı. Məbəd həyətləri yaradılış, axirət, sehr və kosmik nizamı əks etdirəcək şəkildə dizayn edilirdi.
Tarixi inkişaf mərhələləri
Misir incəsənəti əsasən elitanın və hakim sinfin tarixini əks etdirir. Aşağı təbəqənin incəsənət vasitəsilə öz tarixini yazmaq imkanı yox idi. Buna baxmayaraq, bu əsərlər vasitəsilə bütöv bir sivilizasiyanın tarixi günümüzə çatıb.
İncəsənət Predinastik dövrdə (e.ə. 6000–3150) qaya rəsmləri və keramika ilə başlayır, Erkən Dinastiya dövründə isə Narmer Palitrası ilə zirvəyə çatır. Narmer Palitrası Yuxarı və Aşağı Misirin birləşdirilməsini simvolizə edən simmetrik və güclü bir sənət əsəridir.
Qədim Krallıq dövründə incəsənət standartlaşdırıldı və Memfis zövqü əsas götürüldü. Piramidalar və Böyük Sfinks bu dövrün ən möhtəşəm nümunələridir. Sonrakı dövrlərdə belə bu üslub ideal hesab edilirdi.
Birinci Keçid Dövründə yerli idarəçilər öz bölgələrinə uyğun sənət nümunələri sifariş etməyə başladılar. Bu dövrdə kütləvi istehsal artdı, lakin keyfiyyət azaldı.
Orta Krallıq dövrü Misir mədəniyyətinin zirvəsi sayılır. Nəhəng heykəllər, Karnak məbədi və daha realist təsvirlər bu dövrə aiddir.
Yeni Krallıq isə Misirin ən məşhur dövrüdür. Nefertitinin büstü və Tutankhamunun qızıl maskası bu dövrdə yaradılıb. Xarici mədəniyyətlərlə əlaqə sənətin texniki səviyyəsini daha da yüksəltdi.
Simvolika və texnika
Misirdə hər bir detal simvolik idi. Tutankhamunun taxt-tacı buna klassik nümunədir. Rənglər belə xüsusi mənalar daşıyırdı: qırmızı — həyat və enerji, mavi — məhsuldarlıq və dirçəliş, ağ — saflıq, qızıl — tanrılarla əlaqə demək idi.
Rəsmlər mineral mənşəli boyalarla hazırlanırdı və bu boyalar min illər keçsə də parlaqlığını itirməyib. Heykəllər daş, ağac və metaldan hazırlanırdı. Qızıl tanrıların dərisinin rəngi sayıldığı üçün xüsusi əhəmiyyətə malik idi.
Bəziləri Misir incəsənətini perspektivin olmaması və emosiyasız fiqurlara görə tənqid edir. Lakin bu tənqidlər sənətin funksional mahiyyətini nəzərə almır. Misirlilər üçün sənət əbədi həyat üçün yaradılırdı. Ruhun özünü tanıya bilməsi üçün simalar sabit və ifadəsiz təsvir edilirdi.
Həyat əbədi yolçuluğun yalnız kiçik bir hissəsi idi və Misir incəsənəti bu inancı mükəmməl şəkildə əks etdirirdi. Bu səbəbdən Misir sənəti min illərdir öz hekayəsini danışmağa davam edir.
