BAKI, VOA

Müasir tərbiyə üsulları, o cümlədən pozitiv valideynlik yanaşması, inadkar uşağın “iradəsini qırmağı” və həddindən artıq itaətkar uşağı “ideal nümunə” kimi təqdim etməyi tövsiyə etmir.

Bir çox valideyn ilk sözdən deyiləni edən, qaydalara dərhal əməl edən uşağı tərifləyir, mübahisə edən və etiraz edən uşağı isə cəzalandırır. Onlar tərbiyəsi “asan”, davranışı “uyğun” uşaqlar arzulayırlar. Amma çoxlarının fərqinə varmadığı məqam budur ki, bu gün üstün tutduqları xüsusiyyət gələcəkdə övladları üçün ən faydalı seçim olmaya bilər.

Niyə itaətkar uşağı sevir, inadkar uşaqla çətinlik yaşayırıq?

2015-ci ildə yayımlanan bir araşdırma göstərib ki, fəhlə və aşağı gəlirli təbəqələrdə valideynlər uşağın itaətinə daha çox önəm verirlər. Hətta bu itaət sərt cəza üsulları ilə əldə olunsa belə. Çünki ənənəvi cəmiyyətlərdə itaət böyüyə hörmət və tərbiyə göstəricisi hesab olunur.

Digər tərəfdən, inadkar uşaq özünü “inadkar” kimi görmür. O, sadəcə müstəqilliyini qorumaq və qərarları özü vermək istəyir. Belə uşaqlar səlahiyyət sərhədlərini yoxlayır və daxilən “Əgər imtina etsəm nə olacaq?” sualını verir.

Valideynlər isə eyni anda müxtəlif hisslər yaşayırlar: nəzarəti itirmək qorxusu, uşağın sözlərinə hörmət etmədiyi düşüncəsi və “uşağın tərbiyəli görünməli olduğu” barədə ictimai təzyiq.

Kim itaətkardır, kim güclü iradəlidir?

İnkişaf psixologiyasında “itaətkar” və “inadkar” uşaq fərqi daha çox temperament fərqi kimi izah edilir.

İtaətkar uşaq tapşırıqlara tez reaksiya verir, qaydalara əməl edir və qarşıdurmadan qaçır. Davranışına nəzarəti yüksək olur. Amma çox vaxt xarici yönləndirmədən asılı qalır və gələcəkdə özünü ifadə etməkdə, səhv etmək qorxusunu aşmaqda çətinlik çəkə bilər. Həddindən artıq itaət narahatlıq və özünəinam problemləri yarada bilər.

Güclü iradəli, inadkar uşaq müzakirə etməyə meylli olur, mənasını anlamadığı əmrləri qəbul etmək istəmir. Öz fikrində dayanır və zahirdə daha az intizamlı görünür. Amma anlayış qazandıqca özünü idarə etmə qabiliyyəti inkişaf edir. Belə uşaqlar daha müstəqil olur, qərar vermə və problem həll etmə bacarıqları güclü inkişaf edir. Düzgün yönləndirilmədikdə isə valideynlərlə daha çox qarşıdurma yaşaya bilirlər.

Burada inadkarlıq “xasiyyət qüsuru”, itaət isə “mütləq üstünlük” deyil. Bunlar sadəcə düzgün istiqamətləndirilməli temperament xüsusiyyətləridir.

İnadkarlıq və itaət haradan yaranır?

Psixologiya uşaqları sabit şəkildə “itaətkar” və “itaətsiz” kateqoriyalarına ayırmır. Davranış yaşa və mühitə görə dəyişən bir spektr kimi qəbul olunur.

Məsələn, 2-4 yaş arası uşaqlarda inadkarlıq müstəqilliyin formalaşmasının normal mərhələsidir. Bəzi uşaqlar təbii olaraq daha sakit və uyğunlaşan, bəziləri isə daha müstəqil və etirazçı olur.

2018-ci ildə yayımlanan araşdırma göstərib ki, valideyn tərzi uşağın itaətinə birbaşa təsir edir. “Pis davranışın müvəqqəti görməzdən gəlinməsi” və “nizamlı cəza” kimi üsullar uşağın təlimatlara əməl etməsini artırır. Bu isə göstərir ki, itaət dəyişməz xüsusiyyət deyil, gündəlik tərbiyə ilə formalaşır.

Digər tədqiqatlar isə yalnız əmr və sərt nəzarət üzərində qurulan tərbiyənin zahirdə itaətkar görünən, amma sonradan üsyankar və ya psixoloji problemlər yaşayan uşaqlar yetişdirə biləcəyini göstərir.

1996-cı ildə aparılmış klassik temperament araşdırmasına görə uşaqların təxminən 10%-i açıq şəkildə çətin və inadkar temperamentə malikdir, 40%-i sakit və uyğunlaşandır, 15%-i utancaq və mühitə gec uyğunlaşandır. 35%-i isə konkret bir qrupa tam aid edilmir.

Bugünkü inad sabahın gücü ola bilər

Psixologiyada inadkarlıq çox vaxt gələcək bacarıqların göstəricisi hesab olunur.

Araşdırmalara görə, inadkar uşaqlar problemlər üzərində daha uzun müddət dayanır, özlərinin doğru hesab etdikləri mövqeni qoruyurlar. Bu isə onları həm yaşıd təzyiqinə qarşı daha davamlı edir, həm də özlərini müdafiə etmək qabiliyyətini artırır.

Bəzi uzunmüddətli tədqiqatlar göstərib ki, güclü iradə və israr nümayiş etdirən uşaqlar gələcəkdə daha yüksək akademik nəticələr göstərir və peşə həyatında daha yüksək gəlir əldə etməyə meylli olurlar.

Yəni bu gün valideynləri çətin vəziyyətə salan xüsusiyyət, düzgün istiqamətləndirildiyi halda sabah uşağın uğur mənbəyinə çevrilə bilər. Çünki belə uşaqlar öz iradələrini məqsədlərə fokuslanmaq, peşəkar inkişaf və bacarıq qazanmaq üçün istifadə etməyi bacarırlar.

İtaət təhlükəyə çevriləndə

Digər tərəfdən, itaət hər zaman müsbət xüsusiyyət hesab edilmir. Bəzi uşaqlar qaydaları anladıqları üçün yox, qorxduqları və ya müstəqillik hissləri zəif olduğu üçün həddindən artıq itaətkar görünürlər.

2021-ci ildə yayımlanan araşdırma göstərib ki, sərt və avtoritar ailələrdə böyüyən uşaqlarda itaət çox vaxt daxili inamdan deyil, hakimiyyətə boyun əyməkdən qaynaqlanır.

Sərt əmr və ağır cəzalar qısa müddətdə intizam yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə özünəinam zəifliyi, psixoloji problemlər və tənqidi düşüncə qabiliyyətinin geriləməsi ilə əlaqələndirilir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, həddindən artıq avtoritar valideynlərin yanında böyüyən uşaqlar çox vaxt daha balanslı mühitdə böyüyən həmyaşıdları qədər sosial və peşəkar uğur əldə edə bilmirlər. Halbuki uşaqlıq dövründə onlar “tam sözəbaxan” görünə bilərlər.

Valideynlər nə edə bilər?

Müasir tərbiyə yanaşmaları nə inadkar uşağın “iradəsini sındırmağı”, nə də itaətkar uşağı “mükəmməl nümunə” kimi təqdim etməyi tövsiyə edir.

Əsas məqsəd hər iki xüsusiyyəti balanslaşdırmaqdır — həm qaydalara hörmət edən, həm də müstəqil düşünə bilən uşaq yetişdirmək.

Çünki itaətkar xarakter sabitlik və intizam üstünlüyü daşıyırsa, güclü iradəli xarakter liderlik və müstəqillik potensialı daşıyır. Düzgün istiqamətləndirmə olduqda hər iki tip uğurlu ola bilər.

2015-ci ildə yayımlanan “Pozitiv uşaq inkişafı” araşdırmasına görə, uşaq qorxudan deyil, öz istəyi ilə əməkdaşlıq etməyi öyrənə bilər.

Qaydaları anlayaraq qəbul edən uşaqlarda davranış problemləri daha az olur, aqressivlik səviyyəsi aşağı düşür, əxlaqi davranış güclənir, valideynlə münasibətlər daha sağlam qurulur.

Əsas fərq ondadır ki, qorxu və təhdid nəticəsində yaranan itaət, daxili anlayış, açıq dialoq və sağlam sərhədlər nəticəsində formalaşan itaətlə eyni keyfiyyətdə deyil.

Sonda əsas sual “Uşağım inadkardır, yoxsa itaətkar?” olmamalıdır.

Əsas sual belə olmalıdır “övladıma həm müstəqil düşünməyi, həm də qaydalara hörmət etməyi necə öyrədə bilərəm?”