BAKI,VOA, Orxan Qədirzadə
Həyatın mənası və insanın kainatdakı rolu haqqında ən çox verilən suallar adətən "qədər" və "tale" anlayışları ətrafında cəmləşir. Bu mövzu yalnız nəzəri bir mübahisə deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi dayanıqlığını təmin edən fundamental bir sütundur. Bir çoxları qədəri yalnız Allahın gələcəyi bilməsi kimi xarakterizə etsə də, bu anlayış əslində ilahi təqdirin, duanın və insanın məsuliyyətinin kəsişdiyi dərin bir sahədir.
Teoloji müzakirələrdə tez-tez rast gəlinən səhvlərdən biri "qeybin şahidə qiyas edilməsi", yəni Allahın yaradılmışlara bənzədilməsidir. İnsan öz məhdud ağlı və zaman çərçivəsi ilə Allahın iradəsini anlamağa çalışdıqda, antropomorfik (insanformalı) bir Tanrı təsəvvürünə qapılır. Lakin İslam fəlsəfəsinə görə, Allah ehtiyac sahibi olmadığı üçün bir məqsəd güdməz; məqsəd yalnız təkamül etməyə ehtiyacı olan insana məxsusdur. Bu baxımdan, "Allah niyə yaratdı?" sualı insanın öz əskikliyini Yaradana aid etməsindən qaynaqlanır.
Qədər inancının ən mühüm tərəfi onun insan psixologiyası üzərindəki stabilləşdirici təsiridir. Dini mətnlərdə, xüsusən çətinlik və müharibə anlarında qədər vurğusunun edilməsi, fərdin qorxularına qalib gəlməsinə və hərəkət qabiliyyətini artırmasına xidmət edir. "Əcəli gəlməyən ölməz" inancı insana ən kritik anlarda sarsılmaz bir cəsarət verir. Eyni zamanda, böyük uğurlar qazananda kibrə qapılmamaq, uğursuzluğa düçar olanda isə dərin depressiyaya düşməmək üçün qədər ən güclü mənəvi qalxandır.
İnsanın azad iradəsi isə onun əxlaqi bir subyekt olduğunu sübut edir. Əgər iradəmiz olmasaydı, cəza və mükafatın heç bir mənası qalmazdı. Hətta iradənin olmadığını iddia edən "solipsist" və ya determinist yanaşmalar belə gündəlik həyatda hər bir fərdi öz əməllərinə görə məsuliyyətli görürlər. Nəticə etibarilə, qədər və iradə bir-birini inkar edən deyil, insanın həm İlahi təqdirdəki yerini, həm də öz seçim gücünü tanıyan bir tarazlıqdır.
Qədər mövzusu yalnız teoloji bir müəmma deyil, eyni zamanda fərdin və cəmiyyətin hərəkət dinamikasını idarə edən, onları psixoloji olaraq gücləndirən strateji bir inanc modelidir.
