BAKI,AzerVoice
Bəşşar Əsədin sonrasında Suriyada vəziyyətin necə inkişaf edəcəyini
proqnozlaşdırmağı çətinləşdirən saysız-hesabsız naməlum faktorlar
var. Yeni hökumətin Suriyanın böyük ərazilərində tam
nəzarət qura bilməməsi ilə, Dəməşqdəki mərkəzi hakimiyyətin ölkənin
tam ərazisinə nəzarəti ələ alıb-almayacağı sualı hələ də
gündəmdədir. Bu bərabərlikdə əsas dəyişənlərdən biri
Suriyadakı neft və qaz ehtiyatlarıdır və hansı tərəfin nəhayət bu
vacib resurslara nəzarət edəcəyi, buna görə də iqtisadi və siyasi
gəlirlərdən faydalanacağı sualı hələ də açıq qalır.
Bəşşar Əsədin sonrasındakı Suriyada xarici maraqların çoxluğuna və
bunların bir-biri ilə əlaqəli olmasına nəzər saldıqda, bu
maraqların neft və qaz resursları ilə əlaqəli təsirlərinin
bölgədəki geniş geosiyasi tarazlığa necə təsir edəcəyini öyrənmək
vacib olur.
2011-ci ildəki Suriyadakı böhranın başlanmasına qədər, neft
və qaz sektoru ölkə iqtisadiyyatının əsas sütunlarından biri
idi. Həmin ildə Suriyanın neft ixracatının 63%-i
Almaniyaya və İtaliyaya gedirdi, qalan ixracat isə Fransaya,
Niderlandlara, Avstriyaya və İspaniyaya göndərilirdi. Neft
Suriyanın ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) dörddə birini təşkil
edirdi. Lakin müharibə və qərb tərəfindən Dəməşqə tətbiq olunan
sanksiyalar nəticəsində Suriyaya öz hidrokarbon resurslarını ixrac
etmək mümkün olmadı. Nəticə olaraq, ölkə enerji ehtiyaclarını
müharibə zamanı dəstəkləmək üçün İrandan gələn neftə güvənməyə
başladı. Suriya böhranının müxtəlif mərhələlərində, neft və qaz
ehtiyatları üzərindəki nəzarət bir neçə tərəf arasında dəyişdi.
2014 və 2017-ci illər arasında İŞİD təşkilatı Suriyadakı
əksər neft quyularını ələ keçirdi. Bu dövrdə istehsalın
azalmasına baxmayaraq, bu neftin böyük bir hissəsi yerli səviyyədə
istifadə olundu, qalan hissəsi isə təxminən 2-3 milyon dollar
dəyərində hər gün qara bazarda Bəşşar Əsəd rejimi və İraq
Kürdüstanı hökuməti arasında satıldı. 2017-ci ildən bəri, Suriyanın
şimal-şərqindəki əksər bölgələr ABŞ tərəfindən dəstəklənən və
"Suriya Demokratik Qüvvələri"nin (QSD- Əslində PKK terror
təşkilatının Suriya qolu) əsasını təşkil edən kürd və ərəb
qüvvələrinin koalisiyası tərəfindən nəzarətə götürülüb. Hazırda,
"QSD" ( terrorçuları) və ABŞ Suriyanın təxminən 70 faiz neft və qaz
sahələrinə nəzarət edir.
"PKK terror təşkilatının dah bir Suriya qolu Xalqın Müdafiə Qüvvələri" (YPG) Əsəd rejiminə böhran dövründə neft təmin etdi, lakin hazırda Dəməşqdəki hakimiyyətə bunu etmədi. Eyni zamanda, İran, Əsədin düşməsindən sonra Suriya üçün neft ixracını dayandırıb.
Qərb sanksiyalarının davam etməsi ilə, Suriya enerji resurslarında kəskin çatışmazlıq yaşayır ki, bu da sabitlik əldə etməyə böyük maneə törədir və "Baəs Partiyası" sonrası dövrə keçid üçün şansın itirilməısinə səbəb ola bilər.
Suriyanın faktiki lideri Əhməd Şəraa və onun hökuməti, YPG-nı Suriya dövlətinə inteqrasiya etməyə imkan verən bir razılaşma əldə etməyə çalışır. Həmçinin, Dəməşqdəki yeni hökumət, Suriyadan rəsmi olaraq ayrı bir “kürd bölgəsi” və ya İraq Kürdüstanı hökumətinə bənzər muxtar federativ bir qurumun yaradılmasına sərt şəkildə qarşı çıxır. Bu mövqe, Şəraanın hökumətinin Suriyanın ərazi bütövlüyünü qorumağa olan sadiqliyini əks etdirir və bir neçə amil tərəfindən dəstəklənir, bunlardan ən önəmlisi, hökumətin ölkənin hidrokarbon resursları üzərində tam nəzarəti təmin etmək istəyidir.
Bu yanaşma çərçivəsində, isyancıların Suriya rəhbərlərinə çevrilməsi, Dəməşqin nəzarəti xaricində fəaliyyət göstərən heç bir silahlı qrupun, məsələn, "Xalqın Müdafiə Qüvvələri"nin mövcudluğunu qəbul etməyəcək. YPG-nin Suriya dövləti daxilində qoşulmaqdan imtina etməsi, mərkəzi hökumət ilə təşkilat arasında gərginliklərin və qarşıdurmaların artmasına səbəb olacaq.
Xarici güclərin Suriyadakı siyasi keçid prosesinə dair hərəkətləri və maraqları, ölkədəki neft və qaz sahələri ilə bağlı münaqişələrə böyük təsir göstərəcək.
Birləşmiş Ştatlar
Birləşmiş Ştatların Suriyanın şimal-şərqindəki qüvvələrini saxlama
səbəblərini izah edən bir neçə amil var. Rəsmi olaraq, 2014-cü
ildən etibarən Vaşinqton burada varlığını terrorizmə qarşı mübarizə
ilə əlaqələndirib və bu varlığın məqsədinin İŞİD-nin Suriyadakı
neft və qaz sahələrinə yenidən nəzarət etməsinin qarşısını almaq
olduğunu vurğulayıb. Eyni zamanda, ABŞ-ın istifadə etdiyi başqa bir
bəhanə də, ən azı ötən ilin sonlarına qədər, bu vacib
resursların Bəşşar Əsəd rejiminin nəzarətinə keçməsinin qarşısını
almaq idi.
Bugün, Birləşmiş Ştatlar və "Suriya Demokratik Qüvvələri" (QSD/əslində terrorçular) Suriyanın əksər neft və qaz sahələrinə nəzarət edir və bu, Vaşinqtonun Əhməd Şəraa hökuməti ilə danışıqlarda strateji bir təzyiq kartı rolunu oynayır. ABŞ-ın bu kartı, "QSD" ilə Dəməşq arasındakı siyasi danışıqlarda effektiv şəkildə istifadə etməsi gözlənilir.
Türkiyə
Bəşşar Əsədin devrilməsindən yalnız iki ay sonra bütün
göstəricilər, Türkiyənin "ən böyük qalib" olduğunu
göstərir. Ankara, keçən ilin sonunda rejimin düşməsindən
sonra ən yaxşı mövqeyə sahib oldu və bu dəyişikliyi, " YPG
terrorçularını məhv etmək və ya ən azından onu əhəmiyyətli dərəcədə
zəiflətmək üçün qiymətli bir fürsət olaraq qiymətləndirir.
Ankara, haqlı olaraq YPG-ni PKK ilə əlaqəli bir qolu olaraq qəbul
edir və buna görə onu Türkiyə üçün mövcud olan bir varlıq təhlükəsi
olaraq görür.
Türkiyə, YPG-yə qarşı birbaşa hərbi müdaxiləsini artırır və
tez-tez Ankaranın Suriyada "vəkili" olaraq qəbul edilən "Suriya
Milli Ordusu"nu dəstəkləyir. Türkiyə, Suriya daxilində özünün
yaxın, güclü və vahid bir dövlət modeli vizyonunu həyata keçirmək
istəyir. Eyni zamanda, Türkiyə şirkətləri, Suriya bərpa
mərhələsində yaranacaq iqtisadi fürsətlərdən faydalanmağa
çalışır.
Bu amillər birləşərək Türkiyənin, Əsədin devrilməsindən
uzunmüddətli mənfəətlər əldə etməsi üçün əsas yaradacaq.
İsrail
Suriyadakı mənzərənin hələ də qeyri-müəyyən olmasına baxmayaraq,
İsrail, təhlükəsizliyini təhdid edən inkişaflarla bağlı narahatlıq
duyur. Eyni zamanda, İsrail, Suriya keçid mərhələsindən faydalanmaq
və xüsusən İranın rəhbərlik etdiyi "dirəniş cəbhəsi"nə vurduğu
zərbələrdən sonra geosiyasi mövqeyini gücləndirməyə çalışır.
Yeni Dəməşq hökuməti İsrailə qarşı birbaşa düşmənçilik göstərməsə
də, israilli rəsmlər, Bəşşart Əsədin sonrası Suriya ilə əlaqədar
gələcək münasibətlər haqqında qeyri-müəyyənlik içindədirlər. 6
yanvar tarixində Müdafiə İdarəsi büdcəsi və güc balansı üzrə
qiymətləndirmə komitəsi bir hesabat yaydı. Hesabtda Əsədin
düşməsindən sonra İsrailin təhlükəsizliyini daha çox təhdid edə
biləcəyini vurğulandı. Hesabatda qeyd edilib ki, İsrail,
Suriyada Suriya hökumətinə qarşı çıxan sünni bir qüvvə ilə
qarşılaşa bilər ki, bu da əvvəlki təhdidlərlə eyni dərəcədə
təhlükəli ola bilər.Bu narahatlıq, Suriya dövlətinin
şimal-şərqindəki neft və qaz sahələrinə Dəməşqin nəzarətini
məhdudlaşdırmaq istəyinə əsaslanır. Eyni zamanda, YPG-nin
güclü mövcudluğu, İsrailin artan Türk nüfuzuna qarşı strateji bir
baryer kimi görülür.
YEKUN mənzərə
Nəticədə, Suriyanın tam şəkildə neft və qaz sahələrinə nəzarətini
bərpa etməsi, ölkənin bərpası ilə bağlı ümidlərini təyin edən mühüm
bir faktor olacaq. İsrail, Suriyanı zəif, bölünmüş və kasıb tutmağa
çalışsa da, Tel-Əvivin öz təsirini artırmaq üçün ABŞ-ı YPG-ni
dəstəkləməyə və Suriyanın neft sərvətlərinin böyük hissəsini
YPG-nin əlində saxlamağa təzyiq etməsi mümkündür. Türkiyə
isə, Ankaraya uyğun bir güclü və vahid Suriya görmək
istəyir.
Trampın ikinci dövrünün başlaması ilə, israilli və türkiyəli lobbi qruplarının Vaşinqtonda, Suriya ilə bağlı siyasətləri Tel-Əviv və Ankara məqsədlərinə uyğun şəkildə həyata keçirmək üçün cəhd etməsi ehtimalı yüksəkdir. Gələcək administrasiyanın bu məsələlərə necə yanaşacağı isə hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.
