Bakı, AzerVoice

Çinin Taklamakan səhrasının cənubundakı Xotendə üzərində Köktürk hərfləri olan taxta çubuq tapılıb.

AzerVoice Türkiyə KİV-ə istinadən xəbər verir ki, Prof. Dr. Erhan Aydın doqquzuncu əsrə aid olduğu ehtimal edilən çubuğun üzərindəki mətni oxumağı bacarıb.

Bir müddət öncə çinlilər tərəfindən Sincan adlanan bölgədə çoxlu türk runik mətnləri tapılaraq nəşr edilmişdi.

Bunların arasında kitab ölçüsündə olan “İrk Bitig” dən başqa bir çox əlyazmalar da aşkar edilmişdi. Çin sərhədləri daxilində kağız əlyazmalardan əlavə həmçinin daş, qaya və müxtəlif əşyaların üzərinə yazılmış mətnlər də tapılıb.

Türkiyənin Dokuz Eylül Universitetində müəllim olan Prof. Dr. Erhan Aydın Hotendə tapılan taxta çubuq üzərindəki türkcə mətni oxuyub.

Onun üzərində Köktürkcə "Aş bulçın uk antag tok az ermiş" yəni “Aş(ın) kıymetini bil! (anla!). Bu yüzden tok az imiş”- deyə yazılıb.

Hotendə harada tapıldığı dəqiq bilinməyən bu çubuq 2007-ci ildə Pekin Milli Kitabxanası tərəfindən alınıb. Çubuq bu gün BX 3-95 inventar nömrəsi altında saxlanılır.

Prof. Dr. Erhan Aydın yazı ilə bağlı "Bu taxta parçasının üzərində 16 işarə var. Sondakı iki nöqtə istisna olmaqla, hamısı səs qarşılığı olan hərflərdir. Üst-üstə qoyulan iki nöqtə Qədim Türk yazılarında söz ayırıcı və ya cümlələrin sonunda qoyulan işarə kimi tanınır, bu da eyni yazı ənənəsinin hələ də davam etdiyini göstərir. Taxta parçasının üzərində heç bir tarix yoxdur. Lakin onun böyük ehtimalla IX əsrə aid olduğunu söyləmək mümkündür. Üzərində kəlam yazıldığı üçün tarixin olmaması təbiidir. " -deyə bildirib.

2012-ci ildə Peter Zieme bu mətni oxumağa cəhd etsə də, hərflər səhv müəyyən edildiyi üçün mətndə nə yazıldığını açıqlamaq mümkün olmayıb.

Prof. Dr. Aydın mətni necə anladığı barədə "Mən bu mətni 2013-cü ildə Pekin Milli Kitabxanasında sərgidə görüb, fotoşəkillərini çəkmişdim. O vaxtdan bəri on ilə yaxındır ki, daim bu 15 hərfinin necə oxuna biləcəyi barəsində düşünürəm" - deyə qeyd edib.

Mətnin oxunmasını çətin edən əsas səbəbi kimi "Mətnin məlum olan digər hərflərdən çox fərqli şəkildə yazılması onun oxunmasını çətinləşdirir. Yəni hərflərin müxtəlif variant formaları ilə qarşılaşırıq. Bu günə qədər mətnin oxuna bilməmə səbəbi saitlərin yazılmamış olmasıdır." - deyə Aydın ifadə edib.

"Bu mətnin ən mühüm cəhəti yeməyə hörmət etməyin vacibliyidir. Əslində, burda nəzərdə tutulan "yeməyi israf etmə ki, ac qalmayasan!" ifadəsidir.

Prof. Dr. Aydın, Xotendə dörd taxta lövhədən ibarət başqa bir mətnin olduğunu da deyərək "Xotendə tapılan digər mühüm mətn dörd taxta lövhədən ibarət olan kitabədir. Bu yazı bizim iki çinli həmkarımız tərəfindən nəşr edilib, ancaq onlar bunu təxminən XI əsrə aid zənn etdikləri üçün səhv oxuyublar. Lakin bu mətn 9-cu əsrə aiddir, inşallah, bu ilin sonuna qədər bu dörd taxta lövhədəki mətni də dərc edəcəm." - deyə qeyd edib.