BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Son iki həftə ərzində Prezident Donald Tramp İsraili qeyri-müəyyən vəziyyətdə saxlayıb. O, İsrail hökumətini bir neçə dəfə gözlənilməz addımları ilə təəccübləndirib və bu da ölkə rəhbərliyində, səssiz şəkildə də olsa, açıq narahatlıq doğurub.
Şok təsiri ilk olaraq Trampın husilərlə – İranla müttəfiq olan Yəmənli qruplaşma ilə gözlənilməz atəşkəs elan etməsiylə baş verdi. Bu, Ben Qurion hava limanına yönəldilmiş hücuma cavab olaraq İsrailin Sana hava limanına genişmiqyaslı zərbə endirməsindən dərhal sonra baş verdi. Çoxsaylı hesabatlara görə, İsrail bu qərardan öncədən xəbərdar edilməmişdi. Üstəlik, bu razılaşmada husilərin İsrailə qarşı hücumlarını dayandırmasına dair heç bir müddəa yer almamışdı.
Suriya və Ərdoğan faktorları
Bu qərarların ardınca Trampın Körfəz bölgəsinə səfəri zamanı İsrail üçün daha da gözlənilməz hadisələr baş verdi. Tramp İsrailin daim təhlükə və Türkiyənin əlaltısı kimi təqdim etdiyi Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şəraa ilə görüşdü. Bununla yanaşı, Tramp yenidən Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı təriflədi və bu səfər çərçivəsində ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio Türkiyəyə gedərək, görünüşdə Ukrayna mövzusunu müzakirə etsə də, danışıqların başqa məsələləri də əhatə etdiyi ehtimal olunur.
Tramp, həmçinin Şəraa barədə “çox cazibədar şəxs” ifadəsini işlətdi və gözlənilmədən Suriyaya qarşı sanksiyaların ləğv edildiyini elan etdi. Bu qərarın heç bir əvvəlcədən siqnalı verilməmişdi və bu, İsrail hökuməti üçün tamamilə gözlənilməz idi.
İsrailin diplomatik narahatlığı
İsrail rəhbərliyi, xüsusilə də Suriyaya qarşı sərt mövqe sərgiləyən hökumət, sanksiyaları Dəməşqə qarşı əsas təzyiq vasitəsi kimi görürdü. Trampın qərarı isə onun İsrail və Suriya arasında münasibətləri normallaşdırmaq üçün təkan vermək niyyətində olduğunu açıq şəkildə göstərdi.
Bu hadisə ilk baxışda diplomatik uğur sayıla bilər, lakin İsrail rəhbərliyi heç vaxt "İbrahim Razılaşmalarını" Suriyanı əhatə edəcək şəkildə genişləndirmək ideyasına maraq göstərməyib.
Qətər səfəri və hədiyyə qalmaqalı
Trampın Qətərə səfəri zamanı İsraildə yeni narahatlıqlar yarandı. ABŞ mediasında Trampa Qətər tərəfindən hədiyyə olaraq lüks təyyarə verilməsi barədə xəbərlər yayıldı. Trampın “belə hədiyyəni yalnız axmaq rədd edər” deməsi bu narahatlıqları artırdı və İsrail dairələri Tramp administrasiyasında Qətərin nüfuzunun artdığına inanmağa başladı.
Eyni zamanda, ABŞ mənbələri Trampın Netanyahunu Qəzzada müharibəyə son qoymamağa davam edəcəyi təqdirdə İsrailə dəstək verməyəcəyi ilə hədələdiyini bildirirlər.
HƏMAS-la birbaşa danışıqlar və nəticə
Bu gərginliklərin yaşandığı bir vaxtda ABŞ administrasiyası, İsrailin iştirakı olmadan HƏMAS-la birbaşa danışıqlar apararaq amerikalı-İsrailli əsir Eydan Aleksandrın azad edilməsinə nail oldu. Bu hadisə göstərdi ki, Tramp administrasiyası bir daha İsraili prosesdən kənarda saxlayıb.
Bu inkişaf, strateji baxımdan İsrail hökuməti üçün sürpriz olsa da, İsrail ictimaiyyətində böyük dəstək qazandı. Qəzzada atəşkəs tələb edən nümayişlərdə Trampın İsrailin maraqlarını Netanyahudan daha yaxşı təmsil etdiyinə dair şüarlar səsləndirilməyə başlandı.
Şəxsi qarşıdurma, yoxsa daha dərin fikir ayrılığı?
İsrailin Trampın səfər marşrutundan çıxarılması və iki ölkə arasındakı açıq gərginlik bəzi şərhçilər tərəfindən şəxsi qarşıdurma kimi izah olundu. Hər iki liderin şəxsi münasibətlərə əsaslanan diplomatik üslubu bu fikri gücləndirdi. Lakin real vəziyyət daha mürəkkəbdir.
Tramp və Netanyahu arasında ictimaiyyət qarşısında sərgilənən yaxınlıq əslində dərin və davamlı bir dostluğa əsaslanmır. Trampın xarici siyasəti geosiyasi prinsip və sabit ittifaqlardan daha çox medianın diqqətini çəkəcək “anlaşma” və “qələbə” görüntüsünə əsaslanır.
O, prinsipial ideologiyaya sahib deyil və HƏMAS, Taliban, İran, Rusiya kimi tərəflərlə belə danışıqlara hazırdır – yetər ki, nəticə əldə olunsun.
Tramp üçün Netanyahu artıq faydalı deyil
Belə şəraitdə Trampın Netanyahudan uzaqlaşmasının səbəbi şəxsi münasibətlərdəki soyuqluq deyil, İsrailin ona təklif edə biləcək “uğurlu razılaşmalarının” olmamasıdır. İsrail Qəzza, Suriya və İran məsələlərində güzəştə getmir, Səudiyyə Ərəbistanı ilə normallaşmaya qarşı çıxır. Bu səbəbdən Tramp İsraili öz gündəmindən çıxarıb.
İsrail güzəştə getməyə məcbur qala bilər
Tramp administrasiyasının ideologiyasız və simvolik yanaşması onun diplomatik cəhdlərini genişləndirsə də, bu yanaşmanın zəif tərəfi ardıcıllıq və məzmun çatışmazlığıdır. Netanyahu isə bu boşluqdan istifadə edərək vaxt qazanmağa və vəziyyətin dəyişəcəyinə ümid etməyə çalışır.
Ancaq əgər Tramp bu dəfə gözlənildiyindən daha ardıcıl və məqsədyönlü hərəkət etsə, Netanyahu məcburən güzəştə getməli ola bilər – həm Trampa uyğunlaşmaq, həm də İsrailin maraqlarını qorumaq üçün. Bu zaman İsrail hökuməti öz prioritetlərini yenidən müəyyən etməli olacaq: hansı məsələlərdə elastiklik göstərməli, hansılarda isə sərhədlərini qoruyub saxlamalıdır.
