BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
ABŞ-ın İrana qarşı başlatdığı “Epik qəzəb” adlı hərbi əməliyyatdan sonra yaranan yeni reallıqda Çin birbaşa hərbi müdaxilədən yayınsa da, dolayı yolla münaqişənin gedişinə ciddi təsir göstərən əsas oyunçulardan birinə çevrilib. Xüsusilə kosmik müşahidə və peyk texnologiyaları Pekinin bu müharibədə “görünməyən güc” kimi çıxış etdiyini göstərir.
Çin rəsmi olaraq ABŞ zərbələrini pisləsə də, hərbi baxımdan açıq dəstək verməkdən çəkinib. Lakin faktlar göstərir ki, Pekin daha fərqli – və daha təsirli – bir istiqamətdə fəaliyyət göstərib: kosmos vasitəsilə kəşfiyyat və informasiya üstünlüyü yaratmaq.
Məlumat üstünlüyü - müharibənin yeni mərhələsi
ABŞ administrasiyasının peyk görüntülərinə məhdudiyyət tətbiq etməsi fonunda Çin şirkətlərinin təqdim etdiyi görüntülər sosial mediada geniş yayılmağa başlayıb. Bu isə Vaşinqtonun informasiya axını üzərində nəzarət imkanlarını zəiflədib.
Beləliklə, Çin faktiki olaraq müharibənin “informasiya cəbhəsi”ndə boşluğu dolduraraq, həm İranın, həm də digər aktorların istifadə edə biləcəyi açıq mənbəli kəşfiyyat məlumatlarını təmin edib. Bu, müasir müharibələrdə informasiya üstünlüyünün ən azı silah qədər vacib olduğunu bir daha sübut edir.
Məlumatlara görə, İran tərəfi Çin istehsalı olan peyklərdən və ya peyk xidmətlərindən faydalanır. Bu isə Tehranın zərbələrdən sonra yayımladığı görüntülərin mənbəyini izah edə bilər.
Digər tərəfdən, Çin dövlət şirkətlərinin ABŞ hərbi obyektlərini yüksək dəqiqliklə görüntüləməsi, Pekinin texnoloji imkanlarının artıq ABŞ-la rəqabət səviyyəsinə çatdığını göstərir.
Bu kontekstdə Çin–İran münasibətləri klassik hərbi ittifaq formasında olmasa da, “texnoloji-strateji tərəfdaşlıq” mərhələsinə daxil olur.
Texnoloji sıçrayış və kosmosda rəqabət
2025-ci ildə 120-dən çox müşahidə peyki buraxan Çin artıq orbitdə yüzlərlə peykə malikdir. Bu geniş şəbəkə Pekinə istənilən nöqtəni qısa zaman intervalında izləmək imkanı verir.
Xüsusilə diqqət çəkən məqamlar:
Yüksək dəqiqlikli təsvirlərdə ABŞ-la bərabərlik
Daha sürətli görüntü yenilənməsi
Məlumatların kosmosda emalı (yerə ötürülməzdən əvvəl)
Bu üstünlüklər Çini təkcə hərbi deyil, həm də kommersiya peyk bazarında liderliyə yaxınlaşdırır.
Süni intellekt və “açıq kəşfiyyat”ın güclənməsi
Çin şirkətləri peyk görüntülərini süni intellekt vasitəsilə emal edərək hərbi obyektləri, raket sistemlərini və hava hücumundan müdafiə qurğularını müəyyən edə bilir.
Daha da önəmlisi, bu görüntülərin açıq şəkildə paylaşılması Çin üçün əlavə üstünlük yaradır:
Süni intellekt modelləri real vaxtda təkmilləşir
Analitik səhvlər sürətlə düzəldilir
Hərbi obyektlərin identifikasiyası daha dəqiq olur
Bu isə gələcək münaqişələrdə Pekinin texnoloji üstünlüyünü daha da artırır.
Sanksiyalar və effektin zəifliyi
ABŞ-ın Çin şirkətlərinə qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar gözlənilən effekti verməyib. Əksinə, bəzi şirkətlər əlavə maliyyə cəlb edərək fəaliyyətlərini genişləndiriblər.
Bu vəziyyət iki mühüm nəticə doğurur:
Qlobal texnologiya bazarında ABŞ-ın təsir imkanları azalır
Çin alternativ texnoloji ekosistem formalaşdırır
Gələcəyin müharibəsi - kosmosdan canlı yayım
Çin artıq növbəti mərhələyə – kosmosdan video görüntülərin ötürülməsi texnologiyasına hazırlaşır. Bu texnologiya tətbiq olunarsa:
Müharibələr real vaxtda izlənə biləcək
Kəşfiyyat məlumatlarının dəyəri daha da artacaq
İnformasiya manipulyasiyası çətinləşəcək
Bu isə müharibələrin xarakterini köklü şəkildə dəyişə bilər.
Çin peyk texnologiyaları vasitəsilə ABŞ-İran qarşıdurmasında birbaşa iştirak etmədən strateji üstünlük qazanır. Pekin klassik hərbi müdaxilədən fərqli olaraq, informasiya və texnologiya üzərindən təsir imkanlarını genişləndirir.
Bu yanaşma gələcək müharibələrin necə aparılacağına dair yeni model formalaşdırır: silahdan daha çox məlumatın, ordudan daha çox texnologiyanın ön plana çıxdığı müharibə modeli.
