BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
XIX əsrin son onilliklərində və XX əsrin əvvəllərində Avropanın imperialist gücləri tərəfindən həyata keçirilən və tarixdə "Afrika uğrunda mübarizə" (Scramble for Africa) kimi tanınan qitənin sürətli işğalı, bəşər tarixinin ən köklü geosiyasi transformasiyalarından biridir. Bu işğal proqramının pərdəarxası hərəkətverici qüvvələrini, maliyyə mənbələrini və hərbi ekspedisiyaların iqtisadi əsaslarını araşdırarkən, təbii resursların, xüsusilə də fil sümüyünün rolu müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Avropa və Şimali Amerika bazarlarında sənayeləşmənin gətirdiyi yeni burjua təbəqəsinin lüks istehlak tələbatını ödəmək üçün "ağ qızıl" adlandırılan fil sümüyünə olan tələbat, Afrika qitəsinin daxili regional strukturlarının, yerli krallıqlarının və ekoloji balansının tamamilə dağılması ilə nəticələnən hərbi-inzibati müstəmləkəçilik aparatının qurulmasına birbaşa təkan vermişdir.
XIX əsr qlobal bazarında fil sümüyünün strateji iqtisadi statusu
Müasir dövrün iqtisadi mühitində fil sümüyü sadəcə dekorativ bir material kimi qəbul edilsə də, XIX əsr qlobal sənayesində və mədəniyyətində o, müasir dövrün neft, plastik və ya strateji xammalları ilə müqayisə edilə biləcək bir çəkiyə malik idi. Qərb dünyasında orta təbəqənin zənginləşməsi və mədəni asudə vaxt trendlərinin formalaşması ilə fil sümüyünə tələbat həndəsi silsilə ilə artdı. Bu materialın unikal fiziki xüsusiyyətləri - asan emal edilməsi, estetik görünüşü və davamlılığı onu bir çox sənaye sahəsi üçün əvəzolunmaz edirdi.
Fil sümüyünün ən kütləvi istifadə sahəsi piano düymələrinin istehsalı idi. Musiqinin evlərə daxil olması və pianonun burjua ailələrinin status rəmzinə çevrilməsi minlərlə ton xammal tələb edirdi. Bununla yanaşı, dövrün ən populyar elit oyunu olan bilyard şarlarının hazırlanması da tamamilə fil sümüyündən asılı idi. Bir bilyard şarı dəsti hazırlamaq üçün bir neçə filin sümüyü tələb olunurdu və şarın mükəmməl balanslaşdırılması üçün materialın daxili sıxlığı ideal olmalı idi. Qərb sənayesi həmçinin daraqlar, bıçaq sapları, cərrahi alətlərin korpusları, zərgərlik qutuları, dini heykəlciklər, saat qabları və lüks bəzək əşyaları istehsalında bu xammaldan asılı vəziyyətə düşmüşdü. Bu nəhəng bazar, keyfiyyətli xammalın yeganə böyük mənbəyi olan Afrika fillərini birbaşa qlobal kapitalizmin hədəfinə çevirdi.
Asiya və Afrika fillərinin bioloji və iqtisadi diferensiasiyası
Qlobal tacirlərin məhz Afrikaya yönəlməsinin arxasında həm bioloji, həm də coğrafi səbəblər dayanırdı. Asiya filləri (Elephas maximus) əsrlər boyu Hindistan və Cənub-Şərqi Asiyada istismar edilsə də, onların sümükləri sənaye tələbatını ödəyə bilmirdi. Asiya fillərində yalnız erkək fərdlərin fil dişləri olur, dişilərdə isə bu orqan ya tamamilə yoxdur, ya da emala yaramayacaq dərəcədə kiçikdir. Üstəlik, Asiya filinin sümüyü daha quru, daha tez çatlayan və saralmağa meylli quruluşa malik idi.
Əksinə, Afrika fillərinin (Loxodonta africana) həm erkək, həm də dişi fərdləri nəhəng fil dişlərinə sahib idirlər. Afrika fil sümüyü daha yumşaq, daha elastik, emal zamanı parçalanmayan və ağ rəngini onilliklər boyu qoruyan unikal struktura malik idi. Bu xüsusiyyətlər Afrika fil sümüyünün qiymətini qlobal birjalarda Asiya xammalı ilə müqayisədə bir neçə dəfə yuxarı qaldırdı və avropalı ovçu və tacirləri qitənin ən keçilməz meşələrinə doğru irəliləməyə sövq etdi.
İlkin sahil ticarətindən daxili işğala keçid marşrutları
XIX əsrin ortalarına qədər Avropa dövlətlərinin Afrikadakı varlığı əsasən sahil xətlərində yerləşən ticarət faktoriyaları (postları) ilə məhdudlaşırdı. Avropalılar daxili bölgələrin tropik xəstəliklərindən, xüsusilə malyariyadan qorxur və yerli krallıqların hərbi müqavimətini qırmağa cəsarət etmirdilər. Bu dövrdə daxili bölgələrdən fil sümüyünün toplanması və sahilə gətirilməsi yerli Afrika elitasının və sub-regional tacirlərin əlində idi.
Qitənin şərqində yerləşən Zanzibar sultanlığı bu sahədə ən mühüm regional oyunçuya çevrilmişdi. Oman sultanlığının paytaxtını Zanzibara köçürməsi ilə ada qlobal fil sümüyü və qul ticarətinin mərkəzinə çevrildi. Ərəb-suahili tacirləri daxili bölgələrə, indiki Tanzaniya, Keniya və Konqo ərazilərinə qədər uzanan nəhəng karvan yolları qurdular. Bu karvanların ən məşhur rəhbəri olan Həməd bin Məhəmməd əl-Murcebi (Tippu Tip kimi tanınan) yerli qəbilələri silahlandıraraq daxili bölgələrdə böyük bir fil sümüyü toplama şəbəkəsi yaratdı. Eyni zamanda qitənin qərbində, Konqo və Niger çaylarının hövzələrində yerli tayfa ittifaqları çay nəqliyyatından istifadə edərək fil sümüyünü sahilə daşıyır və burada avropalı xammal agentlərinə satırdılar.
Fil sümüyü və qul ticarətinin daxili vəhdəti və logistik reallıqlar
Fil sümüyü ticarətinin ən qaranlıq və dəhşətli tərəfi onun qul ticarəti ilə olan qırılmaz logistik bağı idi. XIX əsrdə Afrikanın daxili bölgələrində heç bir təkərli nəqliyyat infrastrukturu və ya dəmir yolu yox idi. Eyni zamanda, tropik bölgələrdə geniş yayılan və "yuxu xəstəliyi" yayan milçəklər (Sese milçəyi) səbəbindən at, qatır və öküz kimi yük heyvanlarından istifadə etmək qeyri-mümkün idi; heyvanlar qısa müddətdə tələf olurdular.
Bu loqistik çıxılmaz vəziyyətin yeganə həlli insan əməyinin amansız istismarı idi. Bir cüt Afrika fil dişinin çəkisi bəzən 50 ilə 100 kiloqram arasında dəyişirdi. Tacirlər daxili bölgələrdəki kəndlərə hücum edərək yerli əhalini əsir götürür, fil sümüklərini onların kürəyinə bağlayır və yüzlərlə kilometrlik meşə və savanna yollarında piyada yeridirdilər. Aylarla davam edən bu ölüm yürüşlərində aclıqdan və xəstəlikdən zəifləyən qullar yol kənarında öldürülürdü. Sahilə, yəni ixrac limanlarına çatdıqda isə avropalı tacirlər həm fil sümüyünü satın alır, həm də bu sümükləri bura qədər daşıyan qulları canlı əmtəə kimi gəmilərə yükləyirdilər. Beləliklə, fil sümüyü ticarəti qul ticarətini, qul ticarəti isə fil sümüyü logistikasını maliyyələşdirən vahid bir cinayət iqtisadiyyatı formalaşdırmışdı.
Berlin konfransı və imperialist inhisarın rəsmiləşdirilməsi
1884-1885-ci illərdə Almaniya imperiyasının paytaxtı Berlində Otto fon Bismarkın rəhbərliyi ilə keçirilən Berlin konfransı, Afrika torpaqlarının xəritə üzərində Avropa imperialist dövlətləri arasında rəsmən bölüşdürülməsini rəsmiləşdirdi. Bu konfransın rəsmi bəyanatlarında qitəyə xristianlıq missiyasını gətirmək, qul ticarətinə son qoymaq və yerli xalqları "mədəniləşdirmək" kimi humanitar şüarlar irəli sürülsə də, pərdəarxası müzakirələrin əsas predmeti qitənin zəngin təbii resursları, ilk növbədə rezin və fil sümüyü ehtiyatları üzərində tam inhisar (monopoliya) qurmaq idi.
Berlin konfransından sonra qəbul edilən "effektiv işğal" prinsipi Avropa dövlətlərini yalnız sahildə gözləməkdən uzaqlaşdırdı. Onlar daxili bölgələrə hərbi qüvvələr göndərərək yerli krallıqları süquta uğratdılar və ənənəvi ticarət sistemini məhv etdilər. Sərbəst ticarət dövrü başa çatdı; hər bir müstəmləkəçi dövlət öz ərazisindəki fil sümüyü resurslarını yerli tacirlərin əlindən alaraq imtiyazlı Avropa səhmdar cəmiyyətlərinə (chartered companies) ötürdü.
Konqo Azad Dövləti: II Leopoldun şəxsi mülkündə fil sümüyü terroru
Berlin konfransının ən acınacaqlı nəticəsi Konqo hövzəsinin Belçika kralı II Leopolda "Konqo Azad Dövləti" adı altında şəxsi mülk kimi verilməsi oldu. Heç bir dövlətin rəsmi nəzarətində olmayan, birbaşa kralın fərdi gəlirlərinə xidmət edən bu rejim, bəşər tarixinin ən böyük humanitar fəlakətlərindən birinə səhnə oldu. II Leopold özünün Brüsseldəki nəhəng tikinti layihələrini və lüks həyatını maliyyələşdirmək üçün Konqonun fil sümüyü və rezin ehtiyatlarını maksimum sürətlə talamağa başladı.
Kralın əmri ilə "Force Publique" (İctimai Qüvvələr) adlı yerli muzdlu əsgərlərdən və avropalı zabitlərdən ibarət qəddar bir hərbi qurum yaradıldı. Hər bir kəndə və tayfaya aylıq fil sümüyü toplama kvotası qoyuldu. Müəyyən edilmiş normanı yerinə yetirə bilməyən kəndlilərin cəzalandırılması üçün dəhşətli üsullar tətbiq edilirdi: Ovçuluq etməyən və ya az sümük gətirən kişilərin qadınları və uşaqları girov götürülür, düşərgələrdə aclıqdan məhv edilirdi.
Əsgərlərin güllələri boşa xərcləmədiyini sübüt etmək üçün öldürdükləri hər bir yerli sakinin kəsilmiş sağ əlini zabitlərə təhvil vermək öhdəliyi var idi. Bu qayda daxili bölgələrdə kütləvi insan şikəstliyinə və əl kəsmə aksiyalarına yol açdı.
Sümük gətirməyən bütöv kəndlər yandırılır, əhalisi isə meşələrə qaçaraq aclıq və tropik xəstəliklərdən kütləvi şəkildə tələf olurdu.
II Leopoldun idarəçiliyi dövründə Konqo əhalisinin təxminən 10 milyon nəfər azaldığı tarixi sənədlərlə sübut olunub ki, bu faciənin də əsas səbəblərindən biri qlobal bazara çıxarılan tonlarla "ağ qızıl" idi.
Sənaye miqyaslı ovçuluq və Afrika fillərinin populyasiya fəlakəti
Avropalıların qitəyə kütləvi şəkildə daxil olmasından əvvəl yerli Afrika xalqları filləri yalnız ənənəvi üsullarla - ox, qəbələ və quyu tələləri ilə ovlayırdılar. Bu ovçuluq təbiətə zərər vermir və fillərin populyasiyasını təhlükəyə atmırdı. Lakin XIX əsrin sonlarında Avropa mühəndisliyinin məhsulu olan güclü odlu silahların, xüsusən "ekspress tüfənglərin" və böyük çaplı ov silahlarının qitəyə gətirilməsi ov prosesini sənaye miqyaslı qırğına çevirdi.
Avropadan gələn peşəkar ovçular və safari həvəskarları sırf pul qazanmaq və ya macəra naminə bir gündə onlarla fili məhv edirdilər. London, Antverpen və Nyu-York limanlarına hər il yüzlərlə ton fil sümüyü gətirilirdi. Təkcə London birjasında hər il satılan fil sümüklərinin miqdarı on minlərlə filin öldürüldüyünü göstərirdi. XIX əsrin əvvəllərində Afrika qitəsində 20 milyondan çox filin yaşadığı təxmin edildiyi halda, XX əsrin ortalarında bu sayı bir neçə yüz minə qədər düşdü. Bir çox regional bölgələrdə, xüsusən Qərbi Afrikada fillərin nəsli tamamilə kəsildi, bu isə meşə ekosistemlərinin, bitki örtüyünün yayılma zəncirinin və qitənin təbii landşaftının bərpaolunmaz dərəcədə pozulmasına səbəb oldu.
Müstəmləkə idarəçiliyinin yerli sosial strukturlara vurduğu zərbə
Fil sümüyü inhisarı Afrikanın daxili ictimai quruluşunu kökündən sarsıtdı. Əsrlər boyu formalaşmış yerli ticarət elitaları, qəbilə rəisləri və regional krallıqlar öz iqtisadi güclərini itirdilər. Avropalı müstəmləkəçilər yerli əhalini öz torpaqlarında kənar işçi qüvvəsinə çevirdilər.
Yerli kişilərin aylarla meşələrdə fil ovuna məcbur edilməsi ənənəvi kənd təsərrüfatının tamamilə iflas etməsinə gətirib çıxardı. Tarlalarda işləyəcək işçi qüvvəsinin qalmaması səbəbindən qitədə kütləvi aclıq və qıtlıq dövrləri başladı. Müstəmləkə hakimiyyətinin tətbiq etdiyi qeyri-insani vergi sistemləri yerli əhalini qul vəziyyətinə saldı və onları öz təbii sərvətlərinin talan edilməsində bir alətə çevirdi.
Müstəmləkəçilik dövrünün buraxdığı tarixi və sosial irsin analizi
Fil sümüyü ticarəti Afrika qitəsinin müstəmləkələşdirilməsində sadəcə bir xammal maddəsi deyil, bütöv bir imperiya siyasətinin arxitektonik əsası olmuşdur. Bu ticarətdən əldə edilən nəhəng maliyyə vəsaitləri Avropa dövlətlərinin sənaye kapitalizmini qidalandırmış, onların infrastruktur layihələrini maliyyələşdirmişdir. Afrika xalqları üçün isə bu proses demoqrafik böhran, insan haqlarının tamamilə tapdalanması, ekoloji fəlakət və iqtisadi asılılıq mirası buraxmışdır. Müasir dövrdə beynəlxalq konvensiyalar (məsələn, CITES) vasitəsilə fil sümüyünün qlobal kommersiya ticarəti tamamilə qadağan edilsə də, o dövrün vurduğu geosiyasi və sosial yaraların fəsadları Afrikanın inkişaf tempində hələ də öz mənfi təsirlərini göstərməkdə davam edir.
