İtalyan filosof və siyasi düşüncə tarixinin məşhur simalarından biri Nikkolo Makiavellinin “Hökmdar” əsəri əsrlərdir siyasi hakimiyyətin mahiyyəti, güc və əxlaq münasibətləri ilə bağlı müzakirələrin mərkəzindədir. Bəs 1513-cü ildə yazılan bu əsəri yalnız “məqsəd vasitəyə haqq qazandırır” ifadəsi ilə məhdudlaşdırmaq nə dərəcədə doğrudur?
Əsər Makiavellinin Florensiyadan uzaqlaşdırılmasından və siyasi fəaliyyətinin dayandırılmasından sonra qələmə alınıb. O, kitabı Mediçi ailəsinin nümayəndəsi Lorenso de Mediçiyə həsr edərək siyasi nüfuzunu bərpa etməyə və güclü, sabit hakimiyyətin necə qurulması barədə praktiki yanaşma təqdim etməyə çalışıb.
Makiavellinin əsas fərqləndirici xüsusiyyəti siyasəti idealist və dini-əxlaqi prinsiplərdən daha çox real siyasi münasibətlər üzərindən izah etməsidir. O, hökmdarın insanların necə olmalı olduğunu deyil, əslində necə davrandığını nəzərə almalı olduğunu düşünürdü.
Parlament hakimiyyəti məhdudlaşdırır, yoxsa hökmdarı qoruyur?
Makiavellinin parlamentlə bağlı yanaşması da diqqət çəkir. Onun təsvirində bu institut hökmdarın zadəganlarla münasibətlərini qorumasına və eyni zamanda xalqın narazılığını qazanmasının qarşısını almağa xidmət edir.
Bu yanaşmadan belə nəticə çıxarmaq mümkündür ki, parlament hökmdarın səlahiyyətlərini müəyyən qədər məhdudlaşdırsa da, eyni zamanda hakimiyyətin sabitliyinin qorunmasına xidmət edən mexanizm kimi nəzərdən keçirilir.
Makiavelli və kilsə: dünyəviliyin kökündə nə dayanırdı?
Əsərdə Avropada dünyəviliyin formalaşması ilə bağlı fərqli yanaşma irəli sürülür. Buna əsasən, dünyəvilik ilk növbədə elmlə din arasındakı qarşıdurmadan deyil, kilsənin siyasi hakimiyyətə təsirindən və dini-siyasi münaqişələrdən doğub.
Orta əsrlərdə Katolik kilsəsinin Avropa siyasətində böyük təsirə malik olması, dövlətlər və knyazlıqlar arasındakı müharibələrdə rol oynaması sonradan dini və siyasi hakimiyyətin ayrılması ideyasının güclənməsinə səbəb olub.
1555-ci il Auqsburq sülhü dini məsələlərdə müəyyən azadlıqlar yaratdı və hökmdarların öz ərazilərində dini istiqaməti müəyyənləşdirməsinə imkan verdi. 1648-ci il Vestfaliya sülhü isə dövlət suverenliyi prinsipinin möhkəmlənməsində və müasir beynəlxalq sistemin formalaşmasında mühüm mərhələ hesab olunur.
Həmçinin vurğulanır ki, sonrakı dövrdə Fransa inqilabı zamanı kilsə ilə monarxiyanın ittifaqına qarşı sərt münasibət dünyəvilik meylini daha da gücləndirdi.
Bu baxımdan müəllif dünyəviliyin yaranmasının əsas səbəbinin elmin dinə qarşı olması deyil, kilsənin siyasi gücündən narazılıq olduğunu müdafiə edir. Kopernik, İohannes Kepler və Frensis Bekon kimi elm adamlarının dini inanclarının olması da bu arqumentə nümunə kimi göstərilir.
Makiavelli dini tamamilə rədd edirdimi?
Makiavellinin dinə münasibəti də geniş yayılmış təsəvvürlərdən daha mürəkkəbdir. Qeyd olunur ki, o, Tanrıya və peyğəmbərlərə inanan, müəyyən hallarda dini və fəziləti yüksək qiymətləndirən düşünür kimi təqdim edilir.
Onun fikrincə, hakimiyyətin qorunmasında güc və hərbi imkanlar mühüm rol oynayır. Makiavelli siyasi hakimiyyətin yalnız xoş niyyət və sülh yolu ilə qorunmasının mümkün olmadığı qənaətində idi.
“Şir və tülkü”: hakimiyyətin iki üzü?
Makiavellinin siyasi fəlsəfəsinin ən məşhur simvollarından biri “şir və tülkü” qarşılaşdırmasıdır.
Şir gücü, tülkü isə hiylə və çevikliyi təmsil edir. Makiavelliyə görə, hökmdar yalnız gücə arxalanmamalı, zəruri hallarda siyasi manevrlərdən və hiylədən də istifadə etməyi bacarmalıdır.
Bu yanaşma onun verdiyi vədlərə münasibətində də özünü göstərir. Əgər hakimiyyətin qorunması üçün zəruri hesab edilirsə, hökmdarın əvvəlki vədlərindən geri çəkilməsi və daxilində düşündüyündən fərqli davranması mümkün sayılır.
Lakin bu, Makiavellinin əxlaqı tamamilə rədd etdiyi anlamına gəlmir.
Həmçinin vurğulanır ki, onun baxışlarında dürüstlük və sədaqət müəyyən vəziyyətlərdə vacibdir. Xüsusilə hökmdarın xalqın etimadını qazanması və real problemləri öyrənməsi üçün məsləhətçilərin onunla açıq danışmasına imkan verməsi mühüm hesab olunur.
Xalqın dəstəyi niyə hökmdar üçün həyati əhəmiyyət daşıyır?
Makiavellinin diqqət çəkən fikirlərindən biri də xalqın narazılığının hakimiyyət üçün yaratdığı təhlükədir.
Onun yanaşmasına görə, hökmdarın öz xalqının dəstəyini itirməsi daxili üsyan və xarici təhlükələr qarşısında hakimiyyəti zəiflədə bilər. Buna görə də hökmdar xalqın rəğbətini qazanmağa çalışmalıdır.
Eyni zamanda, hökmdar yalnız sevilməyi deyil, müəyyən mənada qorxu və ehtiram yaratmağı da bacarmalıdır. Makiavellinin məşhur yanaşmasına əsasən, hökmdar seçim qarşısında qalarsa, sevilməkdənsə qorxulan olmağı üstün tuta bilər.
Qalalar hökmdarı xalqdan qoruya bilərmi?
Makiavellinin qalalar haqqında fikirləri də müasir siyasi reallıqlarla əlaqələndirilə biləcək məqamlar sırasında göstərilir.
Onun fikrincə, öz xalqından xarici düşməndən daha çox qorxan hökmdarın ölkə daxilində qalalar tikməsi onu əsl təhlükədən xilas etməyə bilər. Çünki xalqın dərin narazılığı hakimiyyət üçün ən böyük təhlükələrdən birinə çevrilə bilər.
Beləliklə, “Hökmdar” əsəri yalnız “məqsəd vasitəyə haqq qazandırır” ifadəsi ilə izah edilə biləcək qədər sadə siyasi traktat deyil. Əsər hakimiyyətin əldə edilməsi və qorunması, xalqın münasibəti, siyasi güc, hərbi imkanlar, hiylə, diplomatik manevrlər, əxlaq və idarəçilik arasındakı mürəkkəb münasibətləri araşdıran əsərlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Makiavellinin İtaliyada siyasi parçalanma, müharibələr və xarici müdaxilələr dövründə yaşaması isə onun sərt və praqmatik siyasi baxışlarının formalaşmasında mühüm amil hesab olunur.
