Səudiyyə Ərəbistanı özünün strateji transformasiya yolunda yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. ABŞ Prezidenti Donald Trampın ər-Riyad ilə 30 illik müddəti əhatə edən hərtərəfli mülki nüvə əməkdaşlığı sazişini təsdiqləməsi barədə xəbərlər yayılıb. Bu addım sadəcə bir energetika sövdələşməsi olmaqdan kənara çıxaraq, Yaxın Şərqdə nüfuz balansını yenidən formalaşdıran uzunmüddətli alyansın təməlini qoyur.
Neftdən sonra nə gəlir? Səudiyyənin təmiz enerji strategiyası
ABŞ şirkətlərinə Səudiyyə Ərəbistanının mülki nüvə proqramının qurulmasında aparıcı rol verən bu saziş, illər əvvəl başlamış danışıqların kulminasiya nöqtəsidir. Bu, ABŞ-ın Səudiyyə Ərəbistanının roluna baxışındakı dəyişikliyi əks etdirir və Krallığın neftdən demək olar ki, tam asılılıqdan nüvə texnologiyaları vasitəsilə enerji mənbələrini diversifikasiya etməyə keçməsinə işarə edir.
Səudiyyə Ərəbistanının adı dünyada ən böyük xam neft ixracatçısı kimi uzun müddət neftlə assosiasiya olunub. Lakin Krallığın “Vision 2030” strategiyası illər əvvəl iqtisadiyyatın və enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, qazıntı yanacağından asılılığın azaldılması kimi aydın bir hədəf qoyub.
Səudiyyə qlobal investisiya reytinqində 13-cü pilləyə yüksəldi
Mülki nüvə proqramı eyni vaxtda bir neçə hədəfə çatmaq üçün əsas dayağı təşkil edir. Bu proqram neft sərf etmədən böyük həcmdə elektrik enerjisi istehsal etməyə imkan verir ki, bu da dünya bazarlarına daha çox xam neft yönəltməyə şərait yaradır. Eyni zamanda, yerli kadrların bilik və bacarıqlarına söykənən qabaqcıl texnoloji sənayenin qurulmasına yol açır və Krallığın regionda ən böyüklərdən biri sayılan uran ehtiyatlarından istifadəni stimullaşdırır.
Beləliklə, ər-Riyad nüvə enerjisinə sadəcə bir elektrik enerjisi layihəsi kimi deyil, milli iqtisadiyyatın gələcəyinə qoyulan investisiya və önümüzdəki onilliklərdə enerji təhlükəsizliyini möhkəmləndirən bir vasitə kimi baxır.
Birləşmiş Ştatlarla əldə olunan razılaşma yalnız nüvə reaktorlarının tikintisi ilə məhdudlaşmır, həm də 30 illik strateji tərəfdaşlığın təməlini qoyur. Bu çərçivədə, başda “Westinghouse” olmaqla, ABŞ şirkətləri “AP1000” reaktoru başda olmaqla bir sıra müasir reaktorların layihələndirilməsini, tikintisini və istismarını öhdəsinə götürəcək.
Saziş həmçinin Krallıq daxilində uranın zənginləşdirilməsi imkanlarını qiymətləndirmək üçün iki illik birgə tədqiqatın aparılmasını nəzərdə tutur. Bu məsələ keçən illər ərzində tərəflər arasında danışıqlarda ən həssas fikir ayrılığı nöqtəsi olaraq qalırdı.
- Ərəbləri ən çox tanıdığı Azərbaycan idmançısı – Zabit Səmədov
- Süni intellektlə çəkilən Səudiyyə filmi – Şama təqdim olunub
- Seymur Nəsirov Əfqanıstan Tələbələr Birliyi tərəfindən təltif olunub
- Vaşinqton və ər-Riyad arasında nüvə sazişi imzalanıb
- Yaxın Şərqdə azərbaycanlılar: Şişirdilmiş rəqəmlər və gerçəklər
Tədqiqat iqtisadi səmərəliliyi sübut edəcəyi təqdirdə, saziş Səudiyyə Ərəbistanında zənginləşdirmə müəssisəsinin yaradılmasına yol açır. Lakin bu, ABŞ-ın ciddi nəzarəti altında həyata keçiriləcək ki, bu da fəaliyyətin dinc məqsədlərlə məhdudlaşmasını təmin edəcək və həssas texnologiyaların ötürülməsinin qarşısını alacaq.
Bu formula Səudiyyə Ərəbistanının tam nüvə yanacaq dövriyyəsinə sahib olmaq ambisiyası ilə ABŞ-ın nüvə silahlarının yayılmaması rejimini qorumaq istəyi arasında uzlaşma tapmaq cəhdini əks etdirir.
ABŞ tərəfi üçün bu saziş sadəcə energetika sahəsində əməkdaşlıq deyil, Yaxın Şərqdə nüfuz uğrunda Çin və Rusiya ilə kəskinləşən strateji rəqabətin bir hissəsidir.
Son illərdə Pekin və Moskva dünya üzrə nüvə enerjisi layihələrində iştirakını genişləndirməyə müvəffəq olublar, ABŞ-ın nüvə sənayesi isə nisbi geriləmə ilə üzləşib.
Vaşinqton Səudiyyə Ərəbistanının nüvə proqramında eksklüziv rolu ABŞ şirkətlərinə verməklə, öz nüvə sektorunu canlandırmağa, Krallığın Qərb texnologiyaları orbitində qalmasını təmin etməyə və beynəlxalq rəqiblərin dünyadakı ən böyük gələcək nüvə layihələrindən birinə daxil olmasının qarşısını almağa çalışır.
Saziş bu hədəfi ABŞ-ın etiraz edəcəyi təqdirdə Səudiyyə Ərəbistanının 10 il müddətində başqa bir tərəfdaşa müraciət etməsini qadağan edən bəndlə daha da möhkəmləndirir. Bu isə praktiki olaraq Vaşinqtona proqramın gələcəyini idarə etməkdə geniş hüquqlar verir.
Krallıq bu sazişdən bir çox strateji dividentlər əldə edir:
Birincisi, ən müasir Qərb nüvə texnologiyalarına çıxış əldə edir ki, bu da illərlə davam edə biləcək müstəqil inkişaf mərhələsini qısaldır.
İkincisi, qlobal investisiyaları və təcrübəni cəlb edən, mühəndislik və elmi tədqiqatlar sahəsində minlərlə iş yeri yaradan yeni sənaye və texnoloji baza qurur.
Üçüncü dividendlər isə Səudiyyə Ərəbistanının yalnız neftdən asılı olmayan, həm də inkişaf etmiş mülki nüvə sektoruna malik qlobal enerji dövləti kimi mövqeyinin möhkəmlənməsindən ibarətdir.
Saziş həmçinin ər-Riyada yerli uran ehtiyatlarından istifadə etmək və gəlir mənbələrinin şaxələndirilməsi planlarına uyğun olaraq onları yeni iqtisadi resursa çevirmək imkanı verir.
Sazişin əhəmiyyətinə baxmayaraq, uranın zənginləşdirilməsi məsələsi ən çox mübahisə doğuran mövzu olaraq qalır. Birləşmiş Ştatlar son illər ərzində “qızıl standart” adlandırılan prinsipə sadıq qalırdı; bu prinsip əməkdaşlıq edən ölkələrdən uranın zənginləşdirilməsindən və nüvə yanacağının təkrar emalından imtina etməyi tələb edirdi.
Lakin Səudiyyə Ərəbistanı bu şərti rədd edərək bəyan edib ki, tam nüvə proqramına sahib olmaq, xüsusən də böyük uran ehtiyatlarına malik olduğu bir halda, zənginləşdirmə seçimini nəzərdən keçirmək hüququnu saxlamanı tələb edir.
Görünür, yeni saziş orta mövqeli bir formula təklif edir; o, Krallığa birbaşa zənginləşdirmə hüququ vermir, əksinə birgə tədqiqatla başlayır. Tədqiqat ehtiyacı sübut edərsə, ABŞ-ın tam nəzarəti saxlanılmaqla obyektin tikintisi həyata keçiriləcək.
Bununla Vaşinqton Səudiyyə Ərəbistanının ambisiyalarına hörmətlə yanaşmaqla nüvə silahlarının yayılması ilə bağlı narahatlıqların qarşısını almaq arasında balans saxlamağa çalışır.
ABŞ-ın proqramın tamamilə dinc xarakter daşıyacağını vurğulamasına baxmayaraq, saziş regionda müəyyən suallar doğurur.
Yaxın Şərqdə bəyan edilməmiş nüvə arsenalına malik yeganə dövlət olan İsrail, beynəlxalq nəzarət altında olsa bile, hər hansı inkişaf etmiş ərəb nüvə proqramına həssaslıqla yanaşır.
Bəzi amerikalı ekspertlər də ehtiyat edirlər ki, Səudiyyə Ərəbistanına zənginləşdirmə sahəsində daha geniş imkanların verilməsi regionun digər ölkələrini də analoji hüquqlar tələb etməyə həvəsləndirə bilər ki, bu da Yaxın Şərqdə yeni texnoloji nüvə yarışına yol aça bilər.
Bunun əksinə olaraq, ər-Riyad hesab edir ki, inkişaf etmiş mülki nüvə proqramına sahib olmaq bir çox ölkələrdəki mövcud proqramlardan fərqlənmir və bu, onun enerji mənbələrini inkişaf etdirmək və iqtisadi tərəqqiyə nail olmaq üzrə qanuni hüquqları çərçivəsindədir.
Siyasi müstəvidə bu saziş ər-Riyad və Vaşinqton arasında yeni etimad səviyyəsini üzə çıxarır. Bəzi regional dosyelərdə fikir ayrılıqlarının yaşandığı illərdən sonra nüvə əməkdaşlığı münasibətləri uzunmüddətli strateji əsaslarda yenidən qurmaq istəyini əks etdirir.
Bu həm də təsdiqləyir ki, Birləşmiş Ştatlar Səudiyyə Ərəbistanını Körfəzdə yalnız təhlükəsizlik və müdafiə məsələlərində deyil, həm də texnologiya, energetika və gələcək investisiyalarda əsas tərəfdaş kimi görməkdə davam edir.
Sazişin süni intellekt, hidrogen və sənaye təchizat zəncirləri sahələrində də daha geniş əməkdaşlığa yol açacağı, iki ölkə arasındakı tərəfdaşlığı tam inteqrasiya olunmuş texnoloji tərəfdaşlığa çevirəcəyi gözlənilir.
ABŞ-Səudiyyə Ərəbistanı nüvə sazişi sadəcə yeni reaktorların tikintisi layihəsi deyil, Krallığın daha şaxələndirilmiş və yüksək texnologiyalara söykənən iqtisadiyyata doğru tarixi dönüşünün təzahürüdür.
Ötən onilliklər ərzində neft Səudiyyə Ərəbistanının iqtisadi mövqeyini formalaşdırıbsa, önümüzdəki onilliklərdə nüvə enerjisi onun gücünün ana sütunlarından birinə çevrilə bilər.
Səudiyyə Ərəbistanının ambisiyası, ABŞ-ın maraqları və regional narahatlıqlar fonunda Krallıq bu gün tam haqlı olaraq “nüvə erasına keçid” kimi xarakterizə edilə biləcək yeni bir mərhələnin ərəfəsində durur. Bu mərhələ Yaxın Şərqin enerji və nüfuz xəritəsini gələcək onilliklər üçün yenidən cızmaq potansialına malikdir.
