BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Müharibələr hər zaman eyni mənanı daşımır. Onlar bəzən gücün zirvə nöqtəsinin elanı, bəzən isə həmin gücün hüdudlarının erkən göstəricisidir. Bu iki məna arasında bir sual yaranır: Amerika və İran öz rollarını xilas etmək, yoxsa çöküşü dayandırmaq üçün son müharibələrini aparırlar?
Yüksəliş anlarında böyük dövlətlər öz mövqelərini möhkəmləndirmək və sərhədləri müəyyən etmək üçün gücdən istifadə edirlər. 1991-ci ildə Küveytin azad edilməsi müharibəsi sadəcə hərbi əməliyyat deyil, SSRİ-nin süqutundan sonra ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi yeni dünya düzəninin elanı idi. Bu mənzərə 90-cı illərdə Balkanlarda da təkrarlandı; Vaşinqton "Şərqi Avropa"nın qalıqları üzərində tarazlıqları yenidən quran hakim rolunu oynadı. Hətta 11 sentyabr 2001-ci ildən sonrakı Əfqanıstan və İraq müharibələri də bu üstünlük hissindən qaynaqlanırdı, lakin zamanla hegemonluğun bədəlini və hüdudlarını göstərən təcrübələrə çevrildi.
Lakin tarix əks dərslər də təqdim edir. 50-ci illərin ortalarında Britaniya və Fransa (və İsrail) Süveyş müharibəsində sürətli hərbi üstünlük qazansalar da, daha böyük bir şeyi – beynəlxalq sistemdəki mövqelərini itirdilər. Bu paradoks digər imperiyaların son illərində apardıqları son müharibələrdə də təkrarlandı: Osmanlıdan tutmuş, Sovet İttifaqının Əfqanıstan macərasına və Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsinə qədər. Bu hallarda müharibə genişlənmə vasitəsi deyil, bəlli olan geriləməni dayandırmaq cəhdi idi. Bu döyüşlər tarixi dayandırmaq və ya onun istiqamətini dəyişmək əvəzinə, mövcud gedişatı daha da sürətləndirdi.
İranın müharibəsi: Milislər imperiyasının sonu?
İran müharibəsinə gəlincə, hərbi baxımdan fərq ortadadır. ABŞ-İsrail zərbələri hərbi aktivləri və rəhbərliyi hədəf alan qəti və "ağıllı" üstünlük nümayiş etdirdi. Lakin Tehranın cavabı fərqli bir yol izlədi. İran qonşu dövlətlərin onilliklərdir xəbərdarlıq etdiyi şeyi etdi: münaqişəni üfüqi şəkildə genişləndirdi, qonşulara qarşı təcavüzkar davrandı, PUA və raketlər vasitəsilə qeyri-ənənəvi vasitələrdən istifadə etdi, Hörmüz boğazı kimi həyati keçidləri təzyiq altında saxladı və təchizat xətlərini pozdu. Hətta hədəflər Hind okeanındakı Diyeqo Qarsiya adasına qədər çatdı; bu mənzil London, Paris, Berlin və Roma kimi Avropa paytaxtlarını da Tehranın raketlərinin hədəf dairəsinə salır.
Burada başqa bir sual yaranır: İran özünün son müharibəsini aparır? Yəni, birbaşa strukturu və rəhbərliyi hədəf alan zərbələrlə üzləşdikdə, bu qarşıdurma "milislər və PUA-lar imperiyası"nın hüdudlarını və yaxın-uzaq qonşular üçün risklərini ortaya qoyurmu? Parçalanma üzərində qurulmuş nüfuz daxili hüzuru möhkəmləndirmək əvəzinə, yox olmağı sürətləndirən strateji yükə çevrilə bilərmi?
Qələbənin mənası və yeni dünya düzəni
Hələlik müharibə əvvəlki döyüşlərdə olduğu kimi "qalibin şərtləri"ni və ya "qeyd-şərtsiz təslimiyyəti" diktə edə biləcək gücdə görünmür. Sanki güc, hərbi effektivliyinə rəğmən, sürətli və qəti nəticələr yaratmaq qabiliyyətinin bir hissəsini itirib. Bu nöqteyi-nəzərdən müharibə sadəcə ABŞ-İran münasibətlərinin sınağı deyil, həm də yavaş-yavaş dəyişən qlobal sistemin, regional ittifaqların sınağıdır. Bu, elə bir sistemdir ki, orada artıq təkcə hərbi güc tarazlıqları diktə etmək üçün kifayət deyil, ondan geri çəkilmək də bədəlsiz mümkün deyil.
Bu müharibədə hərbi baxımdan kim qalib gələcək? Bu vacib sualdır. Amma daha vacibi odur ki, bu müharibə nələri üzə çıxaracaq? ABŞ hələ də öz hərbi üstünlüyünü sabit bir nizama çevirə bilirmi? Yoxsa bu üstünlük artıq fərqli bir mühitdə işləyir və orada başqa güclər, xüsusən də Çin, döyüş meydanlarından kənarda güc balansını yenidən formalaşdırır? Venesueladan sonra Kuba, indi isə İran müharibəsi... Amerika bu prosesdən necə çıxacaq? Müharibənin dağıntıları altından hansı İran və hansı Yaxın Şərq çıxacaq? İsrail və digər regional oyunçuların rolu nə olacaq?
Müharibə başa çatdıqda, o, sadəcə Yaxın Şərqdə yeni bir qarşıdurma kimi deyil, daha uzun bir tarixin həlledici anı kimi oxunacaq. Bu, regional və qlobal təsirləri olan hərbi, iqtisadi və təhlükəsizlik transformasiyalarının kəsişdiyi andır.
Bəlkə də bu, hər iki tərəf üçün "son müharibə" deyil, lakin bu, fərqli bir müharibədir. Aydın bir qələbə ilə bitməyən, XX əsrdə olduğu kimi aydın bir yeni nizam qurmayan, lakin gücün hələ də davam etməsinə baxmayaraq, təkbaşına dünyanın şəklini müəyyən etmək üçün artıq kifayət etmədiyini göstərən bir müharibədir.
2026-cı il artıq tarixə düşüb. Tarixçilər bu ilə sadəcə bir müharibə ili kimi deyil, dəyişən dünyada gücün mənasının və hüdudlarının sınaqdan keçirildiyi an kimi qayıdacaqlar.
