BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Kosmik diplomatiya dövlətlərin və beynəlxalq aktorların kosmosun tədqiqi, kosmik hüquq, təhlükəsizlik və elmi əməkdaşlıq sahələrində apardığı diplomatik proseslərin məcmusu kimi formalaşıb.
İlk dəfə 1960-cı illərdə ABŞ və Sovet İttifaqı arasındakı kosmik rəqabət fonunda gündəmə gələn kosmik diplomatiya bu gün artıq yalnız iki böyük güc arasındakı rəqabətlə məhdudlaşmır. Kosmos dövlətlərin xarici siyasəti, təhlükəsizlik strategiyaları, iqtisadi maraqları və texnoloji inkişafında mühüm istiqamətə çevrilib.
Kosmik fəaliyyətlərin artması ilə yanaşı, orbitlərin təhlükəsizliyi, peyk sistemlərinin qorunması, kosmik tullantılar, kosmik resurslardan istifadə və beynəlxalq hüquqi normalar əsas müzakirə mövzuları sırasındadır. Kosmosun hərbiləşdirilməsi ehtimalı da dövlətləri yeni diplomatik mexanizmlər yaratmağa vadar edir.
Kosmik hüququn əsasını BMT-nin dəstəyi ilə hazırlanmış beş beynəlxalq müqavilə təşkil edir. Bu sənədlərdə kosmosun bütün bəşəriyyətin ümumi məkanı olduğu və dövlətlərin kosmik ərazilər üzərində suverenlik iddiası irəli sürməməsi prinsipi təsbit edilib.
Lakin son illərdə kosmosda fəaliyyət göstərən aktorların sayı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Dövlətlərlə yanaşı, özəl şirkətlər, müdafiə sənayesi qurumları və texnologiya şirkətləri də kosmik layihələrdə mühüm rol oynayır. Peyk rabitəsi, naviqasiya, iqlim müşahidəsi, müdafiə sistemləri, Ay və Mars missiyaları kosmosu beynəlxalq münasibətlərin strateji istiqamətlərindən birinə çevirib.
Türkiyənin kosmik diplomatiya perspektivi
Türkiyə də son iki onillikdə kosmik sahədə imkanlarını genişləndirən ölkələrdən biridir. Ankara yerli texnologiyaların inkişafı, peyk sistemləri, milli istehsal və strateji müstəqillik üzərində qurulan kosmik strategiya həyata keçirir.
2024-cü ilin əvvəlində Türkiyənin ilk astronavtı Alper Gezeravcının Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya göndərilməsi ölkənin kosmik proqramı baxımından mühüm mərhələ olub. Missiya Türkiyədə kosmik fəaliyyətlərə marağı artırmaqla yanaşı, ölkənin bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlıqlardakı rolunu da ön plana çıxarıb.
Türkiyənin kosmosda daha güclü mövqe əldə etməsi yalnız raket və peyk texnologiyalarının inkişafından asılı deyil. Beynəlxalq kosmik müqavilələrdə fəal iştirak, elmi əməkdaşlıqların genişləndirilməsi, kosmik hüququn formalaşmasına töhfə və digər ölkələrlə strateji tərəfdaşlıqlar da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, kosmos artıq yalnız alimlərin və astronavtların fəaliyyət göstərdiyi məkan deyil. Burada dövlətlərin siyasi və təhlükəsizlik maraqları, iqtisadi rəqabət, texnoloji üstünlük və diplomatik əməkdaşlıq bir-biri ilə kəsişir.
Kosmik diplomatiyanın gələcəkdə beynəlxalq münasibətlərin əsas istiqamətlərindən birinə çevriləcəyi gözlənilir. Dövlətlərin yerdəki diplomatik masalarla yanaşı, orbitlərdə, kosmik stansiyalarda, Ay missiyalarında və beynəlxalq elmi platformalarda da əməkdaşlıq və rəqabət aparacağı yeni mərhələ formalaşır.
