Müəllif: Dr. Əməl Abdullah əl-Hədabi (BƏƏ-li yazar)
ABŞ-da 2026-cı ilin noyabrında keçiriləcək Konqresə aralıq seçkiləri xarici cəbhələrlə daxili təzyiqlərin - ABŞ-ın İranla qarşıdurması, gəmiçilik və enerji təchizatındakı fasilələr, yanacaq və yaşayış xərclərinin artması kimi amillərin kəsişdiyi həlledici məqama təsadüf edir. Bununla belə, ən doğru sual "Amerikalı seçici xarici siyasətlə maraqlanırmı?" deyil, "Xarici böhran nə vaxt seçicinin səsvermə istiqamətini dəyişən birbaşa səbəbə çevrilir?" sualıdır.
Prosedur baxımından aralıq seçkilərində Nümayəndələr Palatasının bütün 435 yeri (üzvlərin səlahiyyət müddəti 2 il olduğuna görə) və Senatın təxminən üçdə biri - səlahiyyət müddəti 2027-ci ilin yanvarında bitən "II dərəcəli" (Class II) yerlər, eləcə də boş qalmış yerlər üzrə xüsusi seçkilər keçirilir.
Tarixən Konqres seçkiləri təkcə xarici siyasət amili ilə həll olunmur; ən sabit meyar seçicinin prezidentin fəaliyyətini, iqtisadiyyatın vəziyyətini qiymətləndirməsi və hər bir partiyanın öz elektoratını səfərbər etmək qabiliyyətidir. Lakin xarici siyasət bəzi məqamlarda bu amilləri yenidən qruplaşdırmaq və onlara daha kəskin siyasi məna qazandırmaq gücünə malikdir.
11 sentyabr 2001-ci il hadisələrindən sonrakı dövrə təsadüf edən 2002-ci il aralıq seçkilərində terrorizmlə mübarizə sadəcə xarici dosye deyil, milli təhlükəsizlik və liderlik meyarına çevrilmişdi. "Gallup" sorğuları göstərirdi ki, terrorizmi əsas məsələ sayan seçicilər respublikaçılara meyil edirdi. Prezident Corc Buşun fəal kampaniyası və "terrorla müharibə" xətti aydın iqtisadi narahatlıqlara baxmayaraq Respublikaçılar Partiyasının Konqresdə mövqelərini gücləndirməsini təmin etdi.
Bu qaydanın əks tərəfi isə 2006-cı il seçkilərində üzə çıxdı. İraqa müdaxilədən üç il sonra proses artıq qətiyyət rəmzi kimi deyil, xərci və nəticəsi bəlli olmayan, daxili həyata birbaşa zərbə vuran açıq müharibə kimi qəbul olunurdu. 2006-cı ilin oktyabrında "Gallup" sorğuları göstərirdi ki, amerikalıların 56 faizi İraqa qoşun yeridilməsini səhv addım sayırdı, avqustda isə yalnız 36 faiz Buşun İraq siyasətini dəstəkləyirdi (61 faiz qarşı idi). Bu şərait demokratlara hər iki palatada çoxluğu ələ keçirməyə kömək etdi.
Lakin bu nəticəni təkcə İraqla bağlamaq sadəlövhlük olardı; müharibə Buşun aşağı reytinqi, "Katrina" qasırğasındakı idarəetmə uğursuzluqları, enerji qiymətlərinin artması və korrupsiya qalmaqalları ilə birləşmişdi. Akademik ədəbiyyatda 2006-cı il seçkiləri "milli çərçivəyə salınmış seçki" (Nationalization of the election) kimi xarakterizə olunur - yəni seçicilər namizədləri yerli problemlərə görə deyil, prezidentə və İraq müharibəsinə münasibətlərinə görə qiymətləndirirdilər.
Müharibələr seçkidə vahid qayda ilə işləmir. Məqsədi aydın, məhdud və təhlükəsizlik hissi yaradan əməliyyat hakim partiyaya xal qazandırır; lakin aydın sonluğu olmayan, itkiləri və xərcləri artan, inflyasiya və yanacaq vasitəsilə gündəlik həyata daxil olan böhran "daxili fakturaya" çevrilir. Seçici xarici siyasətin detallarına deyil, öz cibinə vurduğu ziyana və prezidentin böhranı idarəetmə bacarığına səs verir.
Demokratların üstünlüyü və rəy sorğuları
2026-cı il aralıq seçkiləri ərəfəsində ümumi səsvermə üzrə keçirilən ən son sorğular Demokratlar Partiyasının önə çıxdığını göstərir:
Cygnal (respublikaçılara yaxın mənbə, 6–7 avqust 2026): Demokratlar 7 bənd öndədir (49% demokratlar – 42% respublikaçılar).
Economist/YouGov (14–17 avqust 2026): Demokratlar 7 bənd öndədir (46% – 39%).
Reuters/Ipsos (14–17 avqust 2026): Demokratlar 5 bənd öndədir (41% – 36%).
Morning Consult (10–16 avqust 2026): Demokratlar 4 bənd öndədir (46% – 42%).
CNN/SSRS (23–27 iyul 2026): Qeydiyyatdan keçmiş seçicilər arasında demokratlar 8 bənd üstünlüyə malikdir.
Bu rəqəmlər mütləq qələbə zəmanəti deyil; Nümayəndələr Palatası yerli dairələrdəki xüsusiyyətlər və xərcləmələrlə, Senat isə fərqli ştatlardakı müstəqil yarışlarla formalaşır. Lakin müxtəlif mərkəzlərin, xüsusən "Cygnal"ın eyni nəticəni verməsi ölkə miqyasında demokratlara doğru meyilliliyin olduğunu təsdiqləyir.
Bununla belə, seçicinin birinci prioriteti yaşayış xərcləridir (48% bunu əsas sayır). Müstəqil xarici siyasət mövzusu isə geridə qalır. Lakin bu fərq zahiridir: müharibə yanacaq qiymətləri, inflyasiya və təchizat zəncirinin pozulması vasitəsilə birbaşa iqtisadi amilə çevrilir.
2026-cı ilin iyulunda "Reuters/Ipsos" sorğusu göstərdi ki, amerikalıların yalnız dörddə biri İrandakı hərbi əməliyyatların xərclərə dəyəcəyini düşünür; 60 faizi isə hərbi əməliyyatların benzin qiymətlərini artıracağını gözləyir (yalnız 15% vəziyyətin yaxşılaşacağını düşünür). Deməli, seçicinin hakim partiyanı cəzalandırması üçün "İran" kəlməsini prioritet etməsi vacib deyil; müharibənin onun gündəlik xərclərini artırdığına inanması kifayətdir.
ABŞ administrasiyası müharibəni gəmiçiliyi qoruyan, təhdidləri azaldan məhdud uğur kimi təqdim edə bilsə, bu, 2002-ci ildəki kimi respublikaçıların xeyrinə işləyə bilər. Lakin müharibə uzanarsa, enerji bazarları çalxalanarsa və qələbə mənzərəsi görünməzsə, bu vəziyyət 2006-cı il ssenarisini təkrarlayacaq və demokratların "sonu görünməyən müharibənin pulu seçicinin cibindən çıxır" arqumentini gücləndirəcək.
Üç mümkün ssenari
Konqres seçkilərinin taleyini xarici siyasətin seçici şüurundakı yekun mənzərəsi həll edəcək:
İran müharibəsi iqtisadi-seçki yükünə çevrilir: Enerji böhranı və benzin qiymətlərinin yüksək qalması halında ən çox ehtimal olunan ssenaridir. Respublikaçılar İran məsələsini inflyasiyadan ayıra bilməyəcək və demokratların sorğulardakı üstünlüyü Nümayəndələr Palatasında böyük qələbəyə çevriləcək.
Böhranın cilovlanması və çəkindirmə narrativinin bərpası: Diplomatiya və ya hərbi təzyiq dəniz yollarının açılmasına və yanacaq qiymətlərinin düşməsinə səbəb olarsa, Ağ Ev bunu qələbə kimi təqdim edəcək. Müharibə arxa plana keçəcək, kampaniyanın mərkəzinə iqtisadiyyat və immiqrasiya qayıdacaq.
İkitərəfli partiyadaxili parçalanma: Heç bir tərəf tam qazanc əldə etmir. Respublikaçılar qapalı izolyasionizm ilə hərbi müdaxilə tərəfdarları arasında bölünür; demokratlar isə müdaxiləni məhdudlaşdırmaq istəyənlərlə müttəfiqlik təhlükəsizliyinə fokuslananlar arasında qalır. Bu halda nəticəni tərəddüddə olan dairələr (swing districts) və yerli namizədlərin keyfiyyəti həll edəcək.
Donald Tramp administrasiyasının xarici siyasəti seçicinin yeganə meyarı deyil, lakin seçicinin iqtisadiyyatın niyə pisləşdiyini və ya hakimiyyətin nəzarəti itirdiyini düşündüyü əsas izah faktorudur. Noyabrda əsas sual "Seçici İran müharibəsini dəstəkləyirmi?" olmayacaq; əsas sual "Administrasiya bu müharibənin sonu və dözülə bilən xərci olduğuna seçicini inandıra bildimi?" olacaq. Əgər inandıra bilməsə, bülletenlər mücərrəd xarici siyasətə deyil, onun daxili bazara vurduğu birbaşa zərbəyə qarşı səs verəcək.
