KUALALUMPUR, Təsnim Rufizqızı
Günümüzün rəqəmsal dövründə xəbər mediası insanların qlobal hadisələri anlamasında və rəy formalaşdırmasında həlledici rol oynayır. Bununla belə, media işıqlandırması hər zaman neytral olmur. Qərəzlilik - məlumatın seçilməsi, çərçivəyə salınması və ictimaiyyətə təqdim edilməsi üsuluna birbaşa təsir göstərir. Bu, xüsusilə siyasi münaqişələr zamanı təhrif olunmuş qavrayışlara yol açır. Buna görə də xəbər mediasını tənqidi təhlil etmək və media savadlılığı bacarıqlarını inkişaf etdirmək zəruridir.
Xəbər mediasındakı qərəzlilik nümunələrindən biri son İran-İsrail-ABŞ müharibəsi zamanı müşahidə olundu. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan bir dövlət olaraq həm Qərb, həm də Rusiya mediası tərəfindən tirajlanan qərəzli xəbərlərin hədəfində olub. Bu qərəzli axın həm birinci Qarabağ, həm də 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı aktual olub və 2023-cü ildə başlayan “Əqsa tufanı” əməliyyatından sonra da davam edir.
Azərbaycana qarşı qərəzlı yanaşmaya dair bəzi örnəklər
1. Terminologiya və status təhrifləri
İşğal dövründə Qarabağdakı qanunsuz rejim üçün "müstəqilliyini elan etmiş respublika" və ya "mübahisəli ərazi" ifadələrinin işlədilməsi. Bu, BMT qətnamələrini və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü görməzdən gələn bir yanaşmadır.
2. Birtərəfli mənbə seçimi
Xüsusilə 2020-ci il İkinci Qarabağ Müharibəsi və 2023-cü il antiterror tədbirləri zamanı bəzi media qurumları informasiyanı yalnız bir tərəfin (Ermənistanın və ya erməni lobbisinin) narrativləri üzərində qurublar.
Məsələn Le Figaro və Libération kimi Fransız nəşrləri hadisələri tez-tez dini müstəviyə çəkərək, münaqişəni "xristian irsinin müdafiəsi" kimi təqdim edirlər. Bu, münaqişənin əsl mahiyyətini (beynəlxalq hüquq və ərazi bütövlüyü) kölgədə qoyur.
3. Humanitar məsələlərdə selektiv həssaslıq
Qərb mediası bəzən humanitar vəziyyəti təsvir edərkən seçici davranıb. Laçın yolundakı vəziyyət zamanı "blokada" və "humanitar fəlakət" terminləri geniş istifadə edildiyi halda, 30 il ərzində bir milyondan çox azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünün fundamental hüquqları, eləcə də Ermənistan tərəfindən minalanmış ərazilər barədə kifayət qədər material dərc olunmur.
4. "Etnik təmizləmə" ittihamlarının sübutsuz tirajlanması
2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra bir çox beynəlxalq agentlik, ermənilərin Qarabağı könüllü tərk etməsinə baxmayaraq, başlığı "etnik təmizləmə" kimi seçərək oxucuda mənfi rəy formalaşdırmağa çalışdı. CNN və ya The New York Times kimi nəşrlər BMT missiyasının bölgədə mülki əhaliyə qarşı zorakılıq aktı qeydə almaması barədə hesabatlarını başlıqlara deyil, adətən məqalənin son hissələrinə yerləşdirirdilər.
5. COP29 və enerji siyasəti üzərindən hücumlar
Azərbaycanın COP29-a ev sahibliyi ərəfəsində bəzi KİV-lər ölkəni "neft ölkəsi" olduğu üçün iqlim konfransına layiq görməyən kampaniyalar aparır.
The Washington Post və ya Politico kimi resurslarda Azərbaycanın yaşıl enerji keçidi sahəsindəki addımları deyil, yalnız qalıq yanacaq ixracatçısı olması qabardılır. Maraqlıdır ki, bənzər statusa malik digər ölkələrə qarşı eyni səviyyədə təzyiq müşahidə olunmayıb.
Türkiyəyə qarşı qərəzlı yanaşmaya dair bəzi örnəklər
1. Terrorla mübarizənin təhrif edilməsi
Qərb mediası (məsələn, The New York Times, CNN International) Türkiyənin PKK/YPG-yə qarşı apardığı əməliyyatları tez-tez "kürdlərə qarşı müharibə" kimi təqdim edir.
Terror təşkilatı ilə mülki kürd xalqı arasındakı fərqin qəsdən aradan qaldırılması. "Türkiyə kürdlərə hücum edir" başlığı altında verilən xəbərlər, Türkiyənin milyonlarla kürd əsilli vətəndaşının olduğunu və mübarizənin yalnız terror qruplaşmalarına qarşı aparıldığını gizlədir.
2. Seçkilərə müdaxilə və "diktatura" ritorikası
Türkiyədəki demokratik seçki prosesləri xarici mətbuat tərəfindən çox vaxt qabaqcadan müəyyən edilmiş mənfi rəylərlə işıqlandırılır.
The Economist, Stern və L'Express kimi jurnalların üz qabıqlarında Türkiyə seçkiləri ərəfəsində "Türkiyədə diktatura", "Osmanlı xəyalları" və ya "Demokratiyanı xilas edin" kimi çağırışların edilməsi. Bu, suveren bir ölkənin seçicisinin iradəsinə birbaşa psixoloji təzyiq cəhdidir.
3. "Şərqə meyillənmə" və NATO loyallığının sorğulanması
Türkiyənin öz milli maraqlarına uyğun olaraq çoxvektorlu xarici siyasət yürütməsi (məsələn, Rusiya ilə dialoq və ya Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə əlaqələr) mediada "Qərbdən qopma" kimi qələmə verilir.
S-400 müdafiə sistemlərinin alınması zamanı Bloomberg və Financial Times kimi nəşrlərdə Türkiyənin NATO-dakı yerinin qəsdən müzakirəyə açılması, digər üzv ölkələrin bənzər müstəqil addımlarının isə görməzdən gəlinməsi.
4. İqtisadiyyat üzərindən manipulyasiya
Türkiyə iqtisadiyyatındakı dalğalanmalar bəzən obyektiv iqtisadi təhlildən çıxaraq "çöküş" ssenarilərinə çevrilir. İnvestorları qorxutmaq məqsədilə Türkiyənin böyük layihələri (İstanbul Hava Limanı, Kanal İstanbul və ya milli avtomobil TOGG) haqqında mütəmadi olaraq mənfi və skeptik xəbərlərin tirajlanması.
5. "Neo-Osmanlıçılıq" etiketi
Türkiyənin Balkanlarda, Afrikada və ya Yaxın Şərqdə apardığı humanitar və diplomatik fəaliyyətlər "imperialist ambisiyalar" kimi damğalanır.
Türkiyənin Liviyada və ya Somalidəki qanuni varlığı bəzi Avropa nəşrlərində (məsələn, İtaliya və Yunanıstan mediasında) regional sabitliyi pozan amil kimi göstərilir, halbuki həmin bölgələrdəki digər xarici güclərin fəaliyyəti "sabitləşdirici faktor" kimi təqdim olunur.
Mediadakı vizual qərəz
Türkiyə haqqında xəbərlərdə tez-tez reallığı əks etdirməyən vizuallardan istifadə olunur. Modern şəhər görüntüləri əvəzinə, qəsdən köhnə, xarabalıq və ya yalnız dini simvolların ön planda olduğu fotoların seçilməsi. Turizm mövzusunda belə, Türkiyənin müasir simasını gizlədən "şərq ekzotikası" şablonlarına müraciət edilməsi. Bu yanaşmaların təməlində Türkiyənin beynəlxalq münasibətlər sistemində yalnız "icraçı" deyil, həm də "oyunquran" rolunda çıxış etməsindən duyulan narahatlıq dayanır.
Çərçivəyə salma qərəzliliyi (Framing bias)
28 fevral 2026-cı ildə İsrail və ABŞ-ın İrana zərbələr endirməsi ilə başlayan müharibədə CNN və BBC kimi Qərb media qurumları qərəzli işıqlandırmada ittiham olundular. Burada ən mühüm forma çərçivəyə salma qərəzliliyidir.
Məsələn, bir Reuters hesabatı eskalasiyanı belə təsvir edir: "İsrail onun əsas nöqtələrinə zərbə endirdikdən sonra İran Körfəz boyu enerji obyektlərini hədəf alır" (Reuters, 2026). Bu, hadisələrin ardıcıllığını təmin edir. Əksinə, "İran Yaxın Şərq ölkələrinə qarşı növbəti hücum dalğasına başlayır" kimi sadələşdirilmiş başlıqlar İranı birbaşa təcavüzkar kimi göstərir və səbəbi ötürür.
Məlumatın gizlədilməsi qərəzliliyi (Omission bias)
Digər mühüm forma məlumatın gizlədilməsidir; bu, hesabatda əsas kontekst kənarda qaldıqda baş verir. "İran növbəti hücum dalğasına başlayır" deyən başlıqlar münaqişənin ABŞ və İsrailin koordinasiyalı zərbələri ilə başladığını izah etmir. Bu kontekst olmadan oxucular İranın eskalasiyanı başlatdığını fərz edə bilərlər.
Bənzər model enerji infrastrukturu hücumlarında da görünür. Bəzi hesabatlar İsrailin ilkin zərbəsini qeyd etmədən yalnız İranın qisasına fokuslanır. Məlumatın gizlədilməsi həmçinin humanitar və ekoloji təsirlərin (məsələn, The Guardian-ın qeyd etdiyi toksik çirklənmə) ana axın mediada gizlədilməsində də özünü göstərir.
Dil və ton qərəzliliyi
Söz seçimi insanların hadisəni necə anlamasına güclü təsir edir. Associated Press-in "partlayış paytaxtı sarsıtdı" ifadəsi təsviri və neytraldırsa, digər mediaların "nəhəng dağıntı" kimi dramatik terminləri qorxu və təciliyyət hissini artırır. "Dəqiq zərbələr" və ya "müdafiə xarakterli hərəkətlər" kimi terminlər isə hərbi əməliyyatların legitim görünməsinə xidmət edir.
Sosial media və dezinformasiya
Ənənəvi media ilə yanaşı, sosial media (xüsusilə X platforması) süni intellekt tərəfindən yaradılan saxta görüntülərlə dezinformasiyanı gücləndirib. The Guardian-ın qeyd etdiyi kimi, "süni intellektlə yaradılan şəkillər faktı uydurmadan fərqləndirməyi çətinləşdirir" (2026). Dövlətə bağlı media qurumları isə öz uğurlarını qabardıb, itkilərini kiçiltməklə məşğuldur.
Media savadlılığı üçün tövsiyələr
Media qərəzliliyinin təsirini azaltmaq üçün fərdlər tərəfindən aşağıdakı bacarıqlar inkişaf etdirilməlidir:
Mənbəni və məqsədi anlamaq: Məlumatı kimin istehsal etdiyini və siyasi/iqtisadi motivlərini araşdırmaq.
Dürüstlüyü qiymətləndirmək: Məlumatın sübutlarla dəstəkləndiyini yoxlamaq.
Media texnikalarını tanımaq: Dil, vizual çərçivələmə və dizayn elementlərinin emosiyaları necə manipulyasiya etdiyini anlamaq.
Çoxsaylı mənbədən istifadə: Tək bir mənbəyə güvənməmək, fərqli perspektivləri müqayisə etmək.
