ArabAZ
Pakistan son dövrlərdə 1970-ci illərdən bəri ən dərin və təhlükəli konstitusiya-hərbi transformasiyalarından birinə şahidlik edib. Parlamentin qapalı qapıları arxasında siyasi dairələri heyrətə gətirən ildırım sürəti ilə qəbul edilən "Müdafiə Qüvvələri Haqqında 2026-cı İl Qanunu" ölkənin güc arxitekturasını kökündən dəyişdirib. Bu qanun sadəcə vəzifə adlarını dəyişməklə kifayətlənməyərək hərbi komandanlıq strukturunda hərtərəfli inqilab yaradıb və Marşal Asim Muniri "Müdafiə Qüvvələrinin Komandanı" statusu altında silahlı qüvvələrin bütün qollarının (Quru Qoşunları, Hərbi Dəniz Qüvvələri və Hərbi Hava Qüvvələri) tək və mütləq rəhbəri təyin edib.
Tarixən Pakistanın hərbi strukturu 1976-cı ildə üç qoşun növü arasında əməliyyat səlahiyyətlərinin bölünməsi prinsipi üzərində qurulmuşdu və Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsi (CJCSC) cəbhədə real təsir gücü olmayan simvolik əlaqələndirici orqan kimi fəaliyyət göstərirdi. Yeni qanun bu komitəni birdəfəlik ləğv edib. Pakistan analitiklərinin fikrincə, bu islahat ordu daxilindəki "müstəqil adalar" dövrünə son qoyur. Ayrı-ayrı komandanlıqlar əvəzinə əməliyyat və inzibati nəzarət tam şəkildə "Müdafiə Qüvvələri Komandanı" aparatında mərkəzləşdirilib. Hərbi Hava və Hərbi Dəniz Qüvvələri komandanları əvvəlki muxtariyyətlərini itirərək birbaşa Marşal Asim Munirə tabe ediliblər ki, bu da İslamabadın müasir tarixində ən böyük hərbi hakimiyyət cəmləşməsidir.
Qərb analitik mərkəzlərində ən çox müzakirə edilən məqam isə təsirin institusionallaşdırılması və qanuniləşdirilməsidir. Əgər əvvəllər ordu rəhbəri qeyri-rəsmi siyasi təzyiq alətləri vasitəsilə pərdəarxası faktiki idarəçi idisə, yeni qanunla bu təsir açıq və toxunulmaz hüquqi mətndə təsbit edilib. Yeni qanunvericilik Marşal Munirə Nazirlər Kabinetinin və ya Baş nazirin təsdiqinə ehtiyac duymadan bütün silahlı qüvvələrdə zabitləri təyin etmək, vəzifədən azad etmək və ya təqaüdə göndərmək üzrə müstəsna və birbaşa səlahiyyət verir. Pakistanın müstəqil mətbuatı bu bəndin mülki nəzarət mexanizmlərinə sarsıdıcı zərbə vurduğunu, gələcək mülki hökumətləri siyasi təsir rıçaqlarından məhrum edərək ordunu öz daxili idarəçiliyində və strateji siyasətində mütləq hüquqi immunitetə malik "konstitusiyadan üstün" bir quruma çevirdiyini vurğulayır.
Bu köklü struktur dəyişikliyi döyüş meydanındakı reallıqlardan qaynaqlanır. İslahatlar 2025-ci ilin mayında Hindistanla baş vermiş dördgünlük qısamüddətli qarşıdurmadan çıxarılan dərslərə əsaslanır. Beynəlxalq media tərəfindən tirajlanan hərbi hesabatlara görə, həmin toqquşma gərgin təzyiq altında aviasiya, quru və dəniz qüvvələri arasında operativ rabitə və əlaqələndirmədə boşluqların olduğunu üzə çıxarmışdı. Yaradılan vahid komandanlıq raketlər, aviasiya, quru qoşunları və kibermüharibə elementlərini ehtiva edən müasir döyüş teatrında saniyələr içində qərar qəbul etməyi tələb edən "çoxsahəli əməliyyatlar" doktrinasını icra etmək üçün xüsusi olaraq formalaşdırılıb. Marşal Munirin mütləq nəzarəti hərbi bürokratiyanı minimuma endirəcək və Yeni Dehli ilə gələcək qarşıdurmalarda çəkindirici reaksiyanı sürətləndirəcək.
İslahatlar həmçinin Pakistanın nüvə arsenalına cavabdeh olan Milli Komandanlıq İdarəsini də əhatə edib. Qərb beyin mərkəzləri bu düzəlişlərin nüvə böhranları zamanı "komandanlıq zənciri"ndəki qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq məqsədi daşıdığını bildirir. Yeni strukturda "Müdafiə Qüvvələri Komandanı" nüvə qərarlarının qəbulu iyerarxiyasında digər qoşun növü komandanlarını prosesdən kənarlaşdıraraq birbaşa Baş nazirdən sonra ikinci pilləyə yüksəlir. Bu dəyişiklik Pakistanın nüvə təhlükəsizliyinə həssaslıqla yanaşan beynəlxalq ictimaiyyətə strateji çəkindiricilik üzərində faktiki əməliyyat nəzarətini kimin həyata keçirdiyinə dair birmənalı siqnal verir.
Daxili siyasi müstəvidə qanunun ən böyük sürprizi Marşal Asim Munirin səlahiyyət müddətinin "sıfırlanması və yenidən başladılması" olub. Parlament onun 2022-ci ildən başlayan ordu komandanlığı dövrünü hesaba almayaraq, yeni 5 illik səlahiyyət müddətinin təsis edilmiş yeni vəzifəyə ("Müdafiə Qüvvələri Komandanı") təyinat bildirişi tarixindən başlamasını qərara alıb. Bu addım ona növbəti müddətə uzadılma hüququ verilməklə yanaşı, ən azı 2030-cu ilin noyabrınadək mütləq hərbi hakimiyyətdə qalmasını qanuniləşdirir. Yerli analitiklər bu uzunmüddətli uzadılmanın hər bir neçə ildən bir ölkənin siyasi və iqtisadi həyatını iflic edən, bazarlarda spekulyasiyalara və partiyalararası gərginliyə yol açan "komandanlıq varisliyi böhranı"nı birdəfəlik bağlamağa yönəldiyini bildirirlər. Marşal Munirin 2030-cu ilə qədər hakimiyyətdə qalması xarici investorlara, xüsusən Körfəz ölkələri və Çinə cari iqtisadi və təhlükəsizlik siyasətlərinin möhkəm və uzunmüddətli hərbi zəmanət altında olduğu mesajını verir.
2026-cı il hərbi rəhbərliyin yenidən təşkili təkcə ordunun modernizasiyası deyil, dövlətin güc müqaviləsinin yenidən yazılmasıdır. Tərəfdarları bu addımın milli təhlükəsizlik, iqtisadi sabitlik və xarici təhdidləri dəf etmək üçün həyati zərurət olduğunu bildirsələr də, yerli və beynəlxalq tənqidçilər bunun "Marşal dövləti"ni rəsmən möhkəmləndirdiyini və hesabatlı mülki demokratik dövlət arzusunu ən azı 2030-cu ilə və daha sonrakı dövrə qədər təxirə saldığını vurğulayırlar.
