BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsi sürətlə regional sərhədləri aşaraq, təkcə Yaxın Şərqdə məhdudlaşan hərbi qarşıdurma olmaqdan çıxıb, daha geniş geosiyasi ölçülərə malik hadisəyə çevrilib. Bu müharibə dövlətlərin riskləri necə dərk etdiyini, böhranlara reaksiyalarını və beynəlxalq sistemdə mövqelərini yenidən formalaşdırır.
Hərbi əməliyyatların coğrafiyası məhdud qalsa da, (hələ ki,) nəticələri qlobal miqyasda hiss olunur. Enerji bazarlarında həssaslıq artır, dövlətlər arasında siyasi parçalanmalar dərinləşir, hökumətlər isə regional təsirləri aşan qərarlar qəbul etməyə məcbur qalırlar.
Neft qiymətlərindəki dalğalanmalar bunun bariz nümunəsidir. Bu, yalnız təchizatla bağlı narahatlıqları deyil, həm də Hörmüz boğazı kimi həyati dəniz yollarının bağlanma ehtimalını əks etdirir. Sadəcə qeyri-sabitlik təsəvvürü belə kəskin dəyişikliklərə səbəb olur ki, bu da regional təhlükəsizliklə qlobal iqtisadi sabitlik arasındakı sıx bağlılığı göstərir.
Bu müharibə beynəlxalq reaksiyaların müxtəlifliyi fonunda xüsusi analitik əhəmiyyət kəsb edir. Bəzi dövlətlər eskalasiyaya qoşulmağı seçib, digərləri isə sakitləşmə və təmkin çağırışları ilə çıxış edir. Üçüncü qrup isə ehtiyatla balansı birləşdirən daha mürəkkəb siyasət yürüdür.
Artıq ənənəvi ittifaqlar xarici siyasətin yeganə meyarı deyil. Dövlətlər çevik strateji mövqelənməni milli maraqlarını idarə etmək üçün əsas alətə çeviriblər.
Qərb düşərgəsi: ölçülmüş dəstək və idarə olunan eskalasiya
Qərbin reaksiyası ikili yanaşma ilə xarakterizə olunur: əsas müttəfiqlərlə sıx dayanmaq, amma nəzarətsiz eskalasiyadan qaçmaq. ABŞ münaqişənin gedişatında mərkəzi rol oynayır – birbaşa müdaxilə və ya İsrailə strateji dəstək vasitəsilə. İsrail isə eskalasiyanın ən aktiv tərəfi olaraq, geniş strateji gərginlikləri real hərbi əməliyyatlara çevirir.
Avropa müttəfiqləri və NATO siyasi dəstək versə də, bu dəstək ehtiyatlılıqla məhdudlaşdırılıb. Avropada enerji böhranlarına həssaslıq, uzunmüddətli münaqişənin daxili iqtisadi-siyasi təzyiq yaratması qorxusu mövcuddur.
Beləliklə, Qərbin mövqeyi dəqiq idarə olunan dəstəkdir: münaqişəni genişləndirmək yox, onu nəzarətdə saxlamaq. Bu, Qərb ittifaqlarının yeni təbiətini göstərir – birlik davam edir, amma daxili risklər və siyasi məhdudiyyətlər çərçivəsində.
Rəqib güclər: eskalasiyaya qarşı, amma birbaşa qarşıdurmadan uzaq qüvvələr
Rusiya və Çin müharibəni dəstəkləmir, amma ABŞ-la birbaşa qarşıdurmadan da yayınırlar. Moskva müharibənin legitimliyini sual altına alaraq onu Qərbin hegemonluğunun davamı kimi təqdim edir. Bununla yanaşı, böhran Qərbin diqqətini yayındıraraq Rusiyaya strateji imkanlar açır, neft qiymətlərinin artması isə Moskvaya iqtisadi qazanc gətirir.
Çin isə əsasən sabitlik üzərində fokuslanır. Enerji axınlarının davamlılığı, ticarət yollarının təhlükəsizliyi və bazarların sabitliyi Pekin üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Çin eskalasiyanın azaldılmasını müdafiə edir, paralel olaraq enerji mənbələrini şaxələndirir və strateji ehtiyatlarını gücləndirir.
Hər iki gücün yanaşması “təsir göstərmək, amma birbaşa açıq qalmaqdan qaçmaq” strategiyasıdır. Bu, çoxqütblü beynəlxalq sistemin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Regional və orta güclər: ehtiyat və strateji balans
İrana yaxın region ölkələri müharibədən birbaşa təsirlənir. Hörmüz boğazındakı hər hansı pozuntu ilk növbədə qonşu dövlətlərə zərbə vurur. Bu səbəbdən Körfəz ölkələri həm müdafiə hazırlığını artırır, həm də diplomatik kanalları açıq saxlayır.
Onların məqsədi eskalasiyanı məhdudlaşdırmaqla yanaşı, iqtisadi fəaliyyətin davamlılığını qorumaqdır. Çünki uzunmüddətli iqtisadi şaxələndirmə strategiyaları sabit mühit tələb edir.
Türkiyə balanslı siyasət yürüdür, kəskin tərəf seçmədən regional nüfuzunu qoruyur. Hindistan enerji təhlükəsizliyi üzərində fokuslanır, Pakistan isə coğrafi yaxınlıq səbəbindən daha mürəkkəb vəziyyətdədir və vasitəçilik imkanlarını dəyərləndirir.
Ümumilikdə, bu dövlətlərin ortaq yanaşması eskalasiyadan qaçmaq, amma ona hazır olmaqdır. Diplomatiya, hərbi çəkindirmə və fövqəladə planlar bir arada tətbiq olunur.
Bu müharibənin təsirləri yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmır. O, dövlətlərin böhran şəraitində davranış modellərini üzə çıxarır və qərarların necə formalaşdığını göstərir.
Müxtəlif tərəflərin mövqeləri göstərir ki, əsas məqsəd regional münaqişənin genişlənməsinin qarşısını almaqdır. Amma bu məqsəd müxtəlif maraqlar və ziddiyyətli hesablamalar fonunda həyata keçirilir.
Beləliklə, müasir beynəlxalq siyasətdə sual artıq “kim kimlədir” deyil, “dövlətlər ittifaqları necə idarə edir və maraqlarını necə qoruyur” sualıdır.
