BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə

ABŞ və İran arasında “son şans” kimi qiymətləndirilən danışıqlar ərəfəsində hər iki tərəfin masaya hansı güc rıçaqları ilə oturduğu sualı münaqişənin gələcək taleyini müəyyən edən əsas amilə çevrilib. Mövcud vəziyyət göstərir ki, tərəflər yalnız diplomatik arqumentlərlə deyil, paralel şəkildə hərbi, iqtisadi və geosiyasi alətlərdən istifadə edərək danışıqlara təzyiq mühiti yaradır.

Pakistanın paytaxtı İslamabad şəhərində keçirilməsi planlaşdırılan görüş ətrafında qeyri-müəyyənlik davam edir. Atəşkəsin pozulması riski, ABŞ-ın İran gəmisini saxlaması və Tehranın sanksiyalar aradan qaldırılmadan danışıqlara qayıtmaq istəməməsi prosesin nə qədər həssas olduğunu göstərir.

İranın əsas güc rıçaqları - Hərbi təzyiqə davamlılıq

İran müharibənin ilk mərhələsində ağır zərbələr alsa da, sistemli şəkildə müqavimət göstərərək Vaşinqtonu tam hərbi qələbədən uzaq saxladı. Bu vəziyyət ABŞ-ı diplomatik masa arxasına qayıtmağa məcbur edən əsas faktor kimi qiymətləndirilir.

Tehran üçün əsas üstünlük ondan ibarətdir ki, rejim sabitliyini qoruyub, müharibəni uzatmaq potensialını nümayiş etdirib, rəqibin “sürətli qələbə” strategiyasını pozub.

Bu isə danışıqlarda psixoloji və strateji üstünlük yaradır.

Hörmüz boğazı - qlobal təzyiq aləti

İranın ən güclü rıçağı enerji təhlükəsizliyi üzərində qurulub. Dünyanın neft tədarükünün təxminən beşdə biri bu boğazdan keçir və onun bağlanması qlobal bazarlara dərhal təsir edir.

Tehran bu aləti qlobal neft qiymətlərini artırmaq, Qərb iqtisadiyyatlarına təzyiq göstərmək, danışıqlarda güzəştlər qazanmaq üçün istifadə edir.

Bu baxımdan, boğaz artıq yalnız coğrafi məkan deyil, strateji “enerji silahı” funksiyasını daşıyır.

Nüvə proqramı - əsas razılaşma predmeti

İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı danışıqların mərkəzində dayanır. ABŞ üçün bu məsələ “qırmızı xətt” hesab olunduğu halda, Tehran onu əsas təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir.

Mövcud vəziyyətdə İran yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş urana malikdir və bu ehtiyat potensial olaraq silah səviyyəsinə yaxın hesab olunur. Lakin Tehran uranın ölkədən çıxarılmasını qəti şəkildə rədd edir

Bu isə nüvə məsələsini kompromisi ən çətin sahəyə çevirir.

ABŞ daxilində siyasi təzyiq

İran üçün əlavə üstünlük ABŞ daxilində artan narazılıqdır. Uzanan müharibə və iqtisadi təsirlər Vaşinqton administrasiyasını daha çevik mövqe tutmağa məcbur edir.

Xüsusilə seçkilər öncəsi müharibənin uzanması siyasi risk yaradır, iqtisadi təsirlər seçici davranışına təsir edir, sürətli nəticə əldə etmək təzyiqi artır.

ABŞ-ın əsas güc rıçaqları

Donald Trump administrasiyası klassik “təzyiq + danışıqlar” strategiyasını tətbiq edir.

Vaşinqton hərbi əməliyyatları bərpa etməklə hədələyir, infrastrukturun məhv ediləcəyini açıq bəyan edir, güc nümayişi ilə psixoloji üstünlük yaratmağa çalışır.

Bu yanaşma danışıqlarda maksimal güzəşt əldə etməyə yönəlib.

ABŞ regionda on minlərlə hərbçi, təyyarədaşıyan gəmilərlə dəniz və hava üstünlüyü əldə saxlayır. Bu isə Vaşinqtona həm real, həm də potensial güc imkanı verir.

Dəniz blokadası və iqtisadi təzyiq

ABŞ-ın tətbiq etdiyi dəniz blokadası İranın iqtisadiyyatını zəiflətməyi hədəfləyir.

Bu strategiyanın məqsədi İranın enerji ixracını məhdudlaşdırmaq, maliyyə resurslarını azaltmaq, daxili iqtisadi təzyiq yaratmaq və eyni zamanda, İranın əsas kozırı olan Hörmüz boğazının təsirini neytrallaşdırmağa yönəlib.

Strateji balans - kim üstün mövqedədir?

Mövcud reallıq göstərir ki, İran asimmetrik güc alətlərinə malikdir (enerji, coğrafiya, dözümlülük), ABŞ isə ənənəvi güc üstünlüyünə sahibdir (ordu, iqtisadi təsir, qlobal sistem).

Bu isə klassik qarşıdurma yaradır - Vaşinqton – sürətli nəticə istəyir, Tehran vaxtı uzadaraq üstünlük qazanmağa çalışır.

“Son şans” danışıqları əslində tərəflərin geri çəkilməsi deyil, təzyiq alətlərinin diplomatik müstəviyə daşınmasıdır. Hər iki tərəf masaya maksimum güclə oturur, lakin heç biri tam güzəştə hazır görünmür.

Əsas risk isə ondan ibarətdir ki, bu balans pozularsa münaqişə yenidən genişmiqyaslı müharibəyə çevrilə bilər, qlobal enerji bazarları ciddi sarsıntı keçirər, bölgədə uzunmüddətli qeyri-sabitlik yaranar.