BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ-də evangelist dini dairələrlə siyasi hakimiyyət arasında formalaşan yeni münasibət modeli Yaxın Şərqdəki müharibə proseslərinə təsir edən əsas amillərdən birinə çevrilib. Xüsusilə 2026-cı ildə İran ətrafında baş verən hadisələr Vaşinqtonda dini-messiançı yanaşmanın xarici siyasət qərarlarında daha açıq şəkildə hiss olunmağa başladığını göstərir.
Fevral ayında Oman vasitəçiliyi ilə İran və ABŞ arasında aparılan danışıqlar mühüm mərhələyə çatmışdı. Omanın xarici işlər naziri Bədr Əl-Busaidi sülh razılaşmasının əldə olunmağa çox yaxın olduğunu açıqlamışdı. İran tərəfi də nüvə silahı istehsalı üçün material əldə etməyəcəyini bəyan etmişdi.
Lakin danışıqların yekunlaşmasına az qalmış ABŞ Prezidenti Donald Tramp prosesə münasibətdə “həvəsli olmadığını” bildirib və qısa müddət sonra regionda hərbi əməliyyatlar başlayıb.
Diqqət çəkən məqamlardan biri həmin hadisələrin yəhudilərin Purim bayramı ərəfəsində baş verməsi olub. ABŞ və İsraildə fəaliyyət göstərən bəzi dini-mühafizəkar çevrələr İranı dini mətnlərdə adı çəkilən “mütləq düşmən” obrazı ilə əlaqələndirirlər.
ABŞ-də xüsusilə ağdərili evangelist seçici bazası ilə Tramp arasında formalaşan münasibət son illərdə siyasi sistemdə yeni tendensiya yaradıb. Maraqlıdır ki, sorğular evangelistlərin böyük hissəsinin Trampı dindar şəxs hesab etmədiyini göstərsə də, onlar yenə də Trampa güclü siyasi dəstək verirlər.
Bu dəstəyin əsas səbəbi Trampın şəxsi dini həyatı deyil, onun İsrailə və Yaxın Şərq siyasətinə münasibətidir. ABŞ səfirliyinin Qüdsə köçürülməsi, Qolan təpələri üzərində İsrailin nəzarətinin tanınması və İran əleyhinə sərt siyasət evangelist dairələr tərəfindən “müqəddəs missiya” kimi qiymətləndirilir.
ABŞ müdafiə naziri Pit Heqsetin çıxışları da bu istiqamətdə diqqət çəkir. O, İranla bağlı əməliyyatlar zamanı dini ifadələrdən istifadə edib, Pentaqonda təşkil olunan dualarda “ədalət düşmənlərinə qarşı mübarizə” çağırışları səsləndirib.
İsrail rəhbərliyində də oxşar ritorika müşahidə olunur. Baş nazir Benyamin Netanyahu İranla bağlı çıxışlarında dini mətnlərə istinad edib. İsrailin milli təhlükəsizlik naziri Itamar Ben-Qvir və maliyyə naziri Bezalel Smotriç də müharibəni dini və ideoloji müstəvidə təqdim edən açıqlamalar veriblər.
ABŞ-də bəzi evangelist liderlər isə Trampı “Tanrı tərəfindən seçilmiş lider” kimi təqdim etməyə başlayıblar. “İsrail üçün birləşmiş xristianlar” təşkilatının rəhbəri Con Heyqi İran əleyhinə hava zərbələrini “səmavi hücum” adlandırıb.
Ağ Evin dini məsələlər üzrə müşaviri Paula Uayt-Keyn isə “Prezident Trampa yox demək Tanrıya yox deməkdir” ifadəsi ilə gündəmə gəlib.
ABŞ ordusunda da bu ritorikaya dair narahatlıqlar artıb. Dini azadlıqlar üzrə fəaliyyət göstərən təşkilatlar müxtəlif hərbi bölmələrdən çoxsaylı şikayətlər daxil olduğunu açıqlayıblar. Bəzi hallarda hərbçilərə Trampın “İrana qarşı müqəddəs müharibə üçün seçildiyi” barədə fikirlərin aşılandığı iddia olunur.
Analitiklər hesab edirlər ki, dini-messiançı yanaşma müharibələrin siyasi və strateji çərçivədən çıxaraq ideoloji və dini xarakter almasına səbəb olur. Bu halda kompromis imkanları azalır, çünki qarşı tərəf sadəcə rəqib deyil, “mütləq şər” kimi təqdim olunur.
Bu yanaşmanın ən təhlükəli tərəfi isə müharibənin artıq sırf siyasi alət kimi deyil, dini və kimlik əsaslı “müqəddəs vəzifə” kimi qəbul edilməsidir. Belə vəziyyətdə hərbi əməliyyatların dayandırılması və ya kompromisə gedilməsi siyasi zəiflik kimi qiymətləndirilə bilər.
2026-cı ilin aprelində Roma Papası Pope XIV Leo müharibəni “dəhşətli” adlandıraraq “Tanrının heç bir müharibəyə xeyir-dua vermədiyini” bildirib. Buna cavab olaraq Tramp papanı sərt şəkildə tənqid edib. ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens isə papanın ilahiyyat məsələlərində daha ehtiyatlı danışmalı olduğunu deyib.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu qarşıdurma ABŞ-də dini legitimliyin artıq klassik dini institutlardan daha çox siyasi və ideoloji qruplar üzərində qurulduğunu göstərir.
Region üzrə müşahidəçilər bildirirlər ki, Vaşinqton və Təl-Əvivdə güclənən dini-messiançı ritorika Yaxın Şərqdə gələcək münaqişələrin daha sərt və nəzarətdən çıxmış xarakter almasına səbəb ola bilər.
