Ərəb dağı (Cəbəl əl-Ərəb) xatırlandıqda yada dərhal Böyük Suriya Üsyanının əfsanəvi lideri, fransız müstəmləkəçiliyinə qarşı döyüşən, ölkənin parçalanmasını rədd edən və Suriyanın bütövlüyünü qoruyan Sultan Paşa əl-Ətrəş düşür. O, təkcə dürzilərin deyil, Dəməşq əhalisinin avtomobilini çiyinlərində daşıdığı bütöv Suriyanın milli qəhrəmanı idi. Fransızların təklif etdiyi marionet "Dürzi dövləti" layihəsini qətiyyətlə rədd edən Sultan Paşa Ərəb dağının Suriyadan təcrid olunmuş bir ada kimi yaşaya bilməyəcəyini hamıdan əvvəl dərk etmişdi.
Lakin bu gün regionda həm siyasi, həm də mənəvi baxımdan dərin bir böhran yaşanır. Əvvəllər hər evdə portreti asılan, toylarda və biçin vaxtı adına mahnılar qoşulan, Əsəd rejiminə qarşı etirazlarda meydanlarda dalğalanan Sultan Paşanın irsi indi separatçı dairələr tərəfindən hədəfə alınıb. Səbəb isə sadədir: onun vahid Suriya uğrunda apardığı mübarizə bugünkü xarici qüvvələrə arxalanan separatçı layihələrin iç üzünü ifşa edir. Suriyanı bölmək istəyənlər ölkənin bütövlüyü uğrunda can qoyan bir qəhrəmanın kölgəsində öz planlarını həyata keçirə bilmədikləri üçün onun adını ictimai yaddaşdan silməyə çalışırlar.
Xüsusilə Süveydanın məruz qaldığı qanlı hücumlardan sonra separatçı cərəyanlar qorxu və nifrət üzərində yeni bir kimlik qurmağa başladılar. Nəticədə Sultan Paşanın portretlərinin yerini bəzi dairələrdə kənar qüvvələrin, hətta İsrail bayraqlarının və beynəlxalq axtarışda olan hərbi cinayətkarların görüntüləri almağa başladı. Bir tərəfdən bölgəyə hücum edən təkfirçi radikallar onun heykəllərini dağıdır, digər tərəfdən isə daxili silahlı qruplar onun milli ideologiyasını boğmağa çalışır. Vəziyyət o həddə çatıb ki, Sultan Paşanın doğulduğu əl-Qureyya kəndinə onun xatirəsini anmağa gedən ağsaqqallar təzyiqlərə və hədələrə məruz qalır, milli mövqeyi müdafiə edən nəvələri isə "paşaların hakimiyyəti" bəhanəsi ilə xəyanətdə ittiham olunur.
Tarix sübut edir ki, hərbi birləşmələr, narkotacirlər və fürsətçilər tərəfindən zorla yaradılan süni liderlər xalqın qəlbində heç vaxt Sultan Paşanın yerini tuta bilməz. Ərəb dağının sakinləri istənilən ədalətsizliyə qarşı çıxmaq hüququna malikdirlər, lakin bunun üçün öz tarixlərini və Sultan Paşanı ikinci dəfə "öldürməyə" ehtiyac yoxdur. Bu gün əsas sual "Sultan Paşadan nə qaldı?" deyil, "Bizdə ondan nə qədər ləyaqət qaldı?" sualıdır.
