BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ-ın xarici siyasətində iqtisadi kəşfiyyat son illərdə əsas təsir alətlərindən birinə çevrilib. Mütəxəssislərin fikrincə, maliyyə məlumatlarının toplanması, təchizat zəncirlərinin təhlili və iqtisadi əlaqələrin xəritələşdirilməsi Vaşinqtonun sanksiya siyasətinin, ticarət qərarlarının və geosiyasi strategiyasının formalaşdırılmasında həlledici rol oynayır.
2026-cı ilin yanvarında ABŞ Maliyyə Nazirliyi İrana qarşı tətbiq edilən sanksiyaların pozulmasına görə beynəlxalq ödənişlərin emalı ilə məşğul olan bank şəbəkəsinə qarşı yeni məhdudiyyətlər elan edib. Rəsmi Vaşinqton qərarı beynəlxalq sanksiyaların pozulması ilə əsaslandırıb.
Diqqət çəkən məqam isə hüquqi sübutların qısa müddətdə hazırlanması olub. Məlumata görə, maliyyə əməliyyatlarının detalları, şirkətlər arasındakı əlaqələr, pul köçürmələrinin vaxtı və korporativ münasibətlər əvvəlcədən geniş şəkildə təhlil edilərək hüquqi baza formalaşdırılıb.
Analitiklər bildirirlər ki, bu, ABŞ-ın iqtisadi kəşfiyyat infrastrukturunun artıq müasir xarici siyasətin əsas dayaqlarından birinə çevrildiyini göstərir.
Soyuq müharibədən iqtisadi rəqabət dövrünə
Ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə, Soyuq müharibə illərində iqtisadi kəşfiyyat əsasən Sovet İttifaqına hərbi texnologiyaların ötürülməsinin qarşısını almağa yönəlmişdi.
SSRİ dağıldıqdan sonra isə əsas rəqiblər dövlətlərdən daha çox transmilli şirkətlər, maliyyə şəbəkələri və qlobal təchizat zəncirləri oldu.
2001-ci ildə qəbul edilən ABŞ-ın Patriot Qanunu maliyyə məlumatlarının toplanması səlahiyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirdi. Bu qanun xüsusi xidmət orqanlarına beynəlxalq maliyyə əməliyyatları haqqında daha geniş məlumat əldə etmək imkanı verdi.
2004-cü ildə isə ABŞ Milli Kəşfiyyat Direktoru Aparatının nəzdində İqtisadi Təhlükələr və Milli Təhlükəsizlik Mərkəzi yaradıldı. Bununla iqtisadi kəşfiyyat ayrıca strateji fəaliyyət istiqaməti kimi institusionallaşdırıldı.
Sonrakı illərdə ABŞ ilə Çin arasında texnologiya və ticarət rəqabətinin güclənməsi iqtisadi kəşfiyyatın əhəmiyyətini daha da artırdı.
2018-ci ildə Donald Tramp administrasiyasının Çin məhsullarına 50 milyard dollar həcmində gömrük rüsumu tətbiq etməsi Çin təchizat zəncirlərinin geniş kəşfiyyat təhlillərinə əsaslanırdı.
2022-ci ildə isə Co Bayden administrasiyası Çinə qabaqcıl mikroçiplərin ixracını məhdudlaşdırarkən Çin texnologiya sektorunun imkanları və zəif tərəfləri barədə hazırlanmış kəşfiyyat hesabatlarından istifadə edib.
İqtisadi kəşfiyyatın əsas fəaliyyət istiqamətləri
Mütəxəssislər bildirirlər ki, ABŞ iqtisadi kəşfiyyatı üç əsas istiqamətdə fəaliyyət göstərir.
Birinci istiqamət maliyyə məlumatlarının toplanmasıdır. Buraya beynəlxalq ödəniş sistemləri, gömrük və vergi məlumatları, həmçinin iri texnologiya şirkətləri vasitəsilə formalaşan maliyyə axınlarının izlənilməsi daxildir.
2013-cü ildə keçmiş ABŞ kəşfiyyat əməkdaşı Edvard Snoudenin açıqladığı sənədlərdə ABŞ Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin dünya üzrə milyonlarla şəxsin maliyyə məlumatlarını topladığı iddia olunmuşdu.
İkinci istiqamət təchizat zəncirlərinin təhlilidir. Süni intellekt və böyük məlumat bazalarının köməyi ilə şirkətlər, banklar və dövlətlər arasında iqtisadi əlaqələrin xəritəsi hazırlanır, kritik logistika və istehsal nöqtələri müəyyən edilir.
Üçüncü istiqamət isə sanksiyalar üçün hüquqi əsasların hazırlanmasıdır. ABŞ Maliyyə Nazirliyi hər hansı quruma sanksiya tətbiq edərkən həmin qərarın məhkəmələrdə müdafiə oluna bilməsi üçün maliyyə sənədləri, əlaqə məlumatları və korporativ analizlərdən ibarət geniş hüquqi dosye hazırlanır.
İran, Çin və Rusiya nümunələri
İqtisadi kəşfiyyatın ən geniş istifadə olunduğu istiqamətlərdən biri İrana qarşı sanksiyalar hesab edilir.
ABŞ-ın 2018-ci ildə nüvə sazişindən çıxmasından sonra beynəlxalq maliyyə əməliyyatları üzrə məlumatlardan istifadə edilərək İranla əməkdaşlığı davam etdirən bank və şirkətlər müəyyənləşdirilib.
2019-cu ildə Omanın Maskat Bankına qarşı tətbiq edilən sanksiyaların da aylarla davam edən kəşfiyyat təhlillərinə əsaslandığı bildirilir.
Çinlə texnoloji rəqabətdə isə 2022-ci ildə qəbul edilən CHIPS qanunu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ABŞ yarımkeçiricilər sənayesinin inkişafı üçün 52 milyard dollar vəsait ayırarkən qərar Çin texnologiyalarının inkişaf səviyyəsi, mikroçip istehsalı və qlobal təchizat zəncirlərinin vəziyyəti üzrə aparılmış geniş təhlillərə söykənirdi.
Rusiyaya qarşı tətbiq edilən sanksiyalar da iqtisadi kəşfiyyatın strateji rolunu nümayiş etdirən nümunələrdən hesab olunur.
2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hərbi müdaxiləsindən dərhal sonra ABŞ Rusiya Mərkəzi Bankına qarşı genişmiqyaslı sanksiyalar tətbiq etdi. Sonradan yayılan məlumatlarda qeyd olunurdu ki, Vaşinqton bu sanksiyalar üçün hüquqi və maliyyə bazasını hələ 2021-ci ildən hazırlamağa başlamışdı.
Analitiklər bunu iqtisadi kəşfiyyatın artıq yalnız hadisələrə reaksiya vermədiyini, eyni zamanda qabaqlayıcı strategiya kimi fəaliyyət göstərdiyini göstərən nümunə hesab edirlər.
Beynəlxalq mübahisələr və alternativ maliyyə sistemləri
İqtisadi kəşfiyyatın geniş tətbiqi beynəlxalq müstəvidə müxtəlif müzakirələrə də səbəb olur.
Ekspertlər bildirirlər ki, milli təhlükəsizlik məqsədilə toplanan iqtisadi məlumatların kommersiya rəqabətində istifadə olunması ilə bağlı suallar hələ də açıq qalır.
2013-cü ildə yayılan məlumatlarda ABŞ Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin Avropa şirkətləri barədə də iqtisadi məlumatlar topladığı iddia edilmişdi.
Digər müzakirə mövzusu isə dövlətlərin iqtisadi suverenliyi ilə bağlıdır. Mütəxəssislərin fikrincə, iqtisadi sanksiyalar bir çox hallarda hərbi müdaxiləyə alternativ vasitəyə çevrilsə də, onların beynəlxalq hüquq çərçivəsində tənzimlənməsi ilə bağlı vahid mexanizm mövcud deyil.
Vaşinqtonun iqtisadi təsir imkanlarının artması digər ölkələri alternativ maliyyə infrastrukturu yaratmağa da sövq edib.
Çin beynəlxalq ödənişlər üçün CIPS sistemini inkişaf etdirib. Rusiya öz maliyyə mesajlaşma platformasını yaradıb. Avropa İttifaqı isə İranla ticarəti ABŞ maliyyə sistemindən kənarda həyata keçirmək məqsədilə INSTEX mexanizmini istifadəyə verib.
Hazırda bu sistemlərin əhatə dairəsi məhdud olsa da, analitiklər hesab edirlər ki, onlar dünya maliyyə sistemində alternativ mərkəzlərin formalaşmasının ilk əlamətləri kimi qiymətləndirilə bilər.
Mütəxəssislərin qənaətinə görə, iqtisadi kəşfiyyat artıq ABŞ xarici siyasətinin yardımçı elementi deyil, XXI əsrdə ölkənin qlobal təsir imkanlarını formalaşdıran əsas alətlərdən biridir. Bununla yanaşı, digər dövlətlərin də oxşar imkanlar yaratmağa çalışması gələcəkdə beynəlxalq maliyyə və iqtisadi sistemdə yeni rəqabət mərhələsinin başlanmasına səbəb ola bilər.
