BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ-nin 2027-ci maliyyə ili üçün hazırlanan Milli Müdafiə Səlahiyyətləri Qanunu layihəsinə daxil edilən 224-cü maddə Vaşinqtonda geniş siyasi və təhlükəsizlik müzakirələrinə səbəb olub. Təklif ABŞ və İsrail orduları arasında müdafiə texnologiyaları sahəsində əməkdaşlığın və inteqrasiyanın daha da dərinləşdirilməsini nəzərdə tutur.
Qanun layihəsində yer alan təşəbbüs iki ölkənin hərbi-texnoloji əməkdaşlığının genişləndirilməsini, müdafiə sənayesi sahəsində birgə fəaliyyətin artırılmasını və müasir müharibələrdə həlledici hesab olunan texnologiyalar üzrə koordinasiyanın gücləndirilməsini hədəfləyir.
224-cü maddə çərçivəsində süni intellekt, pilotsuz uçuş aparatları, kibermüdafiə, elektron müharibə, tunellərə qarşı mübarizə sistemləri, raketdən müdafiə texnologiyaları və digər qabaqcıl müdafiə sahələrində birgə layihələrin həyata keçirilməsi planlaşdırılır. Proqramların icrasına nəzarət etmək üçün ABŞ-nin müdafiə naziri tərəfindən xüsusi icraçı nümayəndənin təyin edilməsi təklif olunur.
2027-ci il üçün ümumi dəyəri təxminən 1,15 trilyon ABŞ dolları olan Milli Müdafiə Səlahiyyətləri Qanunu ABŞ Silahlı Qüvvələrinin maliyyələşdirilməsi və müdafiə siyasətini müəyyən edən əsas illik qanunvericilik sənədidir. Layihədə 224-cü maddə ilə yanaşı, İsrailə dəstəyin genişləndirilməsini nəzərdə tutan digər müddəalar da yer alır.
Sənəd qanuna çevrilməzdən əvvəl əvvəlcə Nümayəndələr Palatasının Silahlı Qüvvələr Komitəsində müzakirə olunmalı, daha sonra Nümayəndələr Palatasının və Senatın səsverməsinə çıxarılmalıdır. Layihənin komitədə həm Respublikaçılar, həm də Demokratlar Partiyasının bir sıra nüfuzlu üzvləri tərəfindən dəstəkləndiyi bildirilir.
Təklif ABŞ və İsrailin 2026-cı il fevralın 28-də İrana qarşı həyata keçirdiyi birgə hərbi əməliyyatlardan sonra yaranmış regional gərginlik fonunda gündəmə gətirilib. Həmin əməliyyatlar bir neçə həftə davam edən qarşıdurmaya çevrilmiş, İran, İsrail və Fars körfəzi regionunda qarşılıqlı zərbələr endirilmiş, daha sonra isə 2026-cı ilin aprel ayında atəşkəs əldə olunmuşdu.
Maddə ABŞ daxilində də ciddi müzakirələr doğurub. Tənqidçilər hesab edirlər ki, belə bir inteqrasiya ABŞ-nin milli suverenliyi, qərar qəbuletmə müstəqilliyi və xarici hökumətlərin təsir imkanları ilə bağlı yeni risklər yarada bilər. Eyni zamanda ABŞ cəmiyyətində İsrailə iqtisadi və hərbi yardımın davam etdirilməsinə münasibətdə narazılığın artdığı qeyd olunur.
224-cü maddə ABŞ və İsrail arasında müdafiə texnologiyaları sahəsində xüsusi əməkdaşlıq təşəbbüsünü təsbit edir. Sənədə əsasən, təyin ediləcək icraçı nümayəndə birgə elmi-tədqiqat və inkişaf layihələrini, silah istehsalı proqramlarını, hərbi sistemlərin inteqrasiyasını və iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında məlumat mübadiləsini əlaqələndirəcək.
Layihə ABŞ-İsrail hərbi münasibətlərini ənənəvi hərbi yardım modelindən daha dərin inteqrasiya mərhələsinə keçirməyi nəzərdə tutur. Bu model müdafiə sənayesi, yüksək texnologiyalar və müasir silah sistemlərinin birgə hazırlanmasını əhatə edir.
224-cü maddənin icra mexanizminə əsasən, ABŞ müdafiə naziri xüsusi icraçı nümayəndə təyin etməli, həmin nümayəndə isə iki ölkə arasında bütün texnoloji əməkdaşlıq proqramlarına nəzarət etməlidir.
Əməkdaşlığın əhatə edəcəyi istiqamətlər bunlardır:
pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı mübarizə sistemləri;
tunellərin və yeraltı təhdidlərin aşkarlanması və zərərsizləşdirilməsi;
raketdən müdafiə və hava hücumundan müdafiə sistemləri;
süni intellekt, kvant texnologiyaları, maşın öyrənməsi və avtonom sistemlər;
istiqamətləndirilmiş enerji texnologiyaları və müasir sensor sistemləri;
kibermüdafiə, elektron müharibə və rəqəmsal dayanıqlılıq;
biotexnologiyalar, biomühəndislik və hərbi tibb;
hərbi rabitə şəbəkələrinin inteqrasiyası, məlumat bazalarının birləşdirilməsi və mübahisəli bölgələrdə logistika imkanlarının inkişafı;
müdafiə sənayesi, istehsal və birgə silah istehsalı;
tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə müəyyən ediləcək digər yeni texnologiyalar.
Layihə həmçinin müdafiə nazirini Dövlət Departamenti, Ticarət Nazirliyi və digər federal qurumlarla koordinasiyalı fəaliyyət göstərməyə öhdəlikləndirir ki, bütün proqramlar qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun icra olunsun.
Qanun qəbul edilərsə, müdafiə naziri 180 gün ərzində Konqresin müdafiə komitələrinə ilk aralıq hesabat təqdim etməlidir. Həmin hesabatda icraçı nümayəndənin fəaliyyəti, İsrail tərəfi ilə koordinasiya və əməkdaşlığın inkişaf etdirildiyi texnoloji istiqamətlər barədə məlumat verilməsi nəzərdə tutulur.
Bundan əlavə, müdafiə naziri hər il proqramın icra vəziyyəti haqqında ictimaiyyət üçün açıq illik hesabat hazırlamalıdır. Zərurət yarandıqda hesabatın məxfi əlavəsinin də təqdim edilməsi mümkün olacaq.
224-cü maddə ABŞ Müdafiə Nazirliyinə proqram çərçivəsində görülən işlər barədə ictimaiyyətə mütəmadi məlumat verməyi də tapşırır. Nazirliyin rəsmi internet səhifəsində yerləşdiriləcək məlumatlarda əməkdaşlığın ABŞ-nin texnoloji və hərbi üstünlüyünə necə töhfə verdiyi izah edilməli, lakin əməliyyat təhlükəsizliyinə və həssas texnologiyalara aid məlumatlar açıqlanmamalıdır.
Qanun layihəsi ABŞ-də hərbi yardımların şəffaflığı ilə bağlı narahatlıqları da artırıb. Tənqidçilər hesab edirlər ki, hərbi yardım mexanizminin birgə inteqrasiya modelinə çevrilməsi maliyyə axınlarının izlənilməsini çətinləşdirə bilər.
2026-cı ilin may ayında keçirilmiş ictimai rəy sorğusuna əsasən, ABŞ seçicilərinin 57 faizi İsrailə əlavə iqtisadi və hərbi yardım göstərilməsinin əleyhinə çıxıb.
ABŞ Konqresinin Demokratlar Partiyasından olan üzvü Ro Xanna Silahlı Qüvvələr Komitəsində 224-cü maddənin qanun layihəsindən çıxarılması üçün düzəliş təqdim edəcəyini açıqlayıb.
Respublikaçılar Partiyasının nümayəndəsi Tomas Məsi isə bildirib ki, layihə Nümayəndələr Palatasında səsverməyə çıxarıldığı halda ona qarşı çıxacaq. O, məsələni ABŞ-nin xarici hökumətlərdən müstəqilliyinin qorunması ilə əlaqələndirib.
ABŞ Dövlət Departamentinin keçmiş rəsmilərindən biri isə hesab edir ki, İsrailin müdafiə texnologiyalarının ABŞ hərbi infrastrukturuna inteqrasiyası gələcəkdə İsrailə Amerika müdafiə təchizat zəncirində misli görünməmiş təsir imkanları qazandıra və sonradan bu inteqrasiyanın ləğv edilməsini xeyli çətinləşdirə bilər.
