BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Yaxın Şərqdə ABŞ ilə İran arasında artan gərginlik hərbi qarşıdurmadan kənara çıxaraq enerji marşrutları və strateji boğazlar üzərində geosiyasi rəqabəti yeni mərhələyə daşıyıb. Analitiklər hesab edirlər ki, Vaşinqton İranın Hörmüz boğazı üzərindəki təsir imkanlarını zəiflətmək üçün alternativ ixrac marşrutları formalaşdırmağa çalışır.
Son dövrlərdə ABŞ-ın İrana qarşı həyata keçirdiyi zərbələrin yalnız hərbi obyektlərlə məhdudlaşmadığı, limanlar, gəmiqayırma müəssisələri, körpülər və logistika infrastrukturunun da hədəf alındığı bildirilir. Müşahidəçilərin fikrincə, Vaşinqtonun məqsədi Tehranın raket və pilotsuz uçuş aparatları potensialı ilə yanaşı, onun hərbi-logistika imkanlarını da zəiflətməkdir.
Buna cavab olaraq İranın əsas təzyiq vasitəsi kimi enerji nəqli marşrutlarından istifadə etdiyi qeyd olunur. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) Hörmüz boğazının beynəlxalq gəmiçilik üçün açıq olduğunu bildirsə də, kommersiya gəmilərinin hərəkəti bazardakı narahatlığın davam etdiyini göstərir. Məlumatlara görə, iri neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz tankerinin keçidləri azalıb, bəzi gəmilər Oman körfəzində gözləmə mövqeyi tutub, digərləri isə marşrutlarını dəyişərək geri qayıdıblar.
Ekspertlər bildirirlər ki, Tehran təzyiqi yalnız Hörmüz boğazı ilə məhdudlaşdırmır. İddialara əsasən, İran Yəməndəki husi hərəkatına ABŞ hücumlarının enerji infrastrukturuna yönələcəyi təqdirdə Bab əl-Məndəb boğazında təzyiqi artırmağa hazır olmaq göstərişi verib. Belə ssenari Fars körfəzindən çıxan enerji yüklərinin Qırmızı dəniz vasitəsilə dünya bazarlarına çatdırılmasını da risk altına sala bilər.
İranın coğrafi üstünlüyü
Analitiklərin fikrincə, İranın əsas strateji üstünlüyü coğrafi mövqeyidir. Dünya bazarlarına çıxarılan Fars körfəzi neftinin böyük hissəsi Hörmüz boğazından keçir və İran boğazın şimal sahillərinə nəzarət edir. Həmin ərazilərdə raket sistemləri, radarlar, sürətli hərbi qayıqlar, dəniz minaları və yeraltı hərbi obyektlərin yerləşdiyi bildirilir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, bu imkanlar İrana ABŞ üzərində birbaşa hərbi üstünlük qazandırmasa da, enerji bazarlarında qeyri-müəyyənlik yaradaraq münaqişənin iqtisadi nəticələrini qlobal səviyyəyə daşımağa imkan verir. Onların sözlərinə görə, bölgədə hərbi eskalasiya neft qiymətlərinin artmasına, tanker sığortasının bahalaşmasına və beynəlxalq tədarük zəncirlərinin pozulmasına səbəb ola bilər.
ABŞ alternativ enerji dəhlizi formalaşdırmağa çalışır
Müşahidəçilər bildirirlər ki, Vaşinqtonun diqqət mərkəzində olan əsas layihələrdən biri İraq neftinin Suriyanın Aralıq dənizi sahilində yerləşən Banyas limanına nəqlini təmin edəcək boru kəmərinin yenidən istifadəyə verilməsidir.
Kərkük–Banyas neft kəməri əvvəllər uzun illər fəaliyyət göstərsə də, 2003-cü ildən sonra bölgədəki müharibələr səbəbindən istismardan çıxarılıb. Hazırda bu marşrutun bərpası ilə bağlı müzakirələrin yenidən sürətləndiyi bildirilir.
Analitiklərin fikrincə, layihənin həyata keçirilməsi İraq neftinin Hörmüz boğazından keçmədən birbaşa Aralıq dənizi bazarlarına çıxarılmasına imkan yarada bilər. Bu isə həm enerji ixracının təhlükəsizliyini artırar, həm də İranın bölgədəki təsir imkanlarını qismən məhdudlaşdıra bilər.
Layihənin siyasi əhəmiyyəti
Ekspertlər vurğulayırlar ki, layihə yalnız enerji təhlükəsizliyi deyil, həm də regional siyasi balans baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onların sözlərinə görə, 2003-cü ildən sonra İran İraqda siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində ciddi təsir imkanları əldə edib. ABŞ isə uzun müddətdir Bağdadın iqtisadi asılılığını azaltmağa və alternativ əməkdaşlıq mexanizmləri formalaşdırmağa çalışır.
Müşahidəçilər hesab edirlər ki, İraq neftinin Aralıq dənizi vasitəsilə ixracı Bağdadın yalnız Hörmüz marşrutundan asılılığını azalda, Suriya üçün isə tranzit gəlirləri və yeni enerji investisiyaları yarada bilər.
Analitiklərin qənaətinə görə, Vaşinqtonun əsas məqsədi İranın Hörmüz boğazını tamamilə nəzarətdən çıxarmaq deyil, bu marşrut bağlansa belə, qlobal enerji bazarının əvvəlki qədər zərər görməyəcəyi alternativ sistem formalaşdırmaqdır. Onların fikrincə, belə bir strategiya İranın coğrafi üstünlüyünü aradan qaldırmasa da, zamanla onun geosiyasi təsir imkanlarını zəiflədə bilər.
