Görkəmli tarixçi Halil İnalcık Osmanlı fəth üsullarını sistemləşdirərkən qeyd edir ki, bu proses tamamilə sistemli və mərhələli xarakter daşıyırdı. Osmanlılarda qəfil işğal və kortəbii məskunlaşma siyasəti yox idi.
Fəthlər iki əsas mərhələ üzrə həyata keçirilirdi:
Alışdırma (vassallıq) dövrü: İlk mərhələdə qazilərin daimi təzyiqi altında olan yerli feodallar sultanın tabeliyini qəbul edib xərac verirdilər. Bu sistem qurulduqdan sonra Osmanlılar İslam şəriətinə görə həmin əhalini öz təbəələri hesab edirdilər. Tabeçilik şərtləri pozularsa, ölkə yenidən "darülharb" (müharibə vəziyyəti) elan edilir və hücumlar bərpa olunurdu.
Birbaşa idarəçilik və Timar sistemi: Yerli sülalələrin ləğvi ilə ikinci mərhələ başlayırdı. Bölgə birbaşa Osmanlı sancağına çevrilir və timar sisteminə daxil edilirdi. "Tahrir" (vergi verənlərin siyahısı) dəftərləri ilə bütün sakinlər və gəlir gətirən mülklər qeydiyyata alınaraq Osmanlı nizamına uyğunlaşdırılırdı.
Osmanlılar köhnə nizamı birdən-birə ləğv etmirdilər. Müqavimət göstərilən yerlərdə əhalinin etnik quruluşunu dəyişmək üçün böyük türk qrupları yerləşdirilir, bəzi xristian zümrələr isə Anadoluya köçürülürdü.
Rumelinin fəthi Osmanlıya nə qazandırdı?
Rumelinin şüurlu şəkildə fəthi Osmanlı bəyliyinin inkişafında ən mühüm amildir. Bu ərazilərin zənginliyi durğun Anadolu iqtisadiyyatına nisbətən daha böyük işçi qüvvəsi və hərbi resurs cəlb edirdi. Xristianlara qarşı aparılan "qəza" (müqəddəs müharibə) siyasəti Osmanlılara Anadolu bəylikləri arasında misilsiz nüfuz qazandırdı. Hətta ən böyük rəqib olan Qaramanlılar belə Osmanlıların bu qazi nüfuzu qarşısında duruş gətirə bilmədilər.
Süleyman Paşa: Dövlətin əsl banisidirmi?
Dövlətin qurucusu Osman bəy olsa da, kiçik bir bəyliyin imperiyaya çevrilməsi məhz Rumelinin alınması ilə bağlıdır. Rumeli olmasaydı, Osmanlı digər bəyliklər kimi tarixin tozlu səhifələrində itib gedərdi. Buna görə də Karesi torpaqlarının fəthi və Rumeliyə keçiddəki roluna görə Süleyman Paşa Osmanlı dövlətinin əsl qurucusu hesab oluna bilər.
Osmanlı dövləti harada qurulub?
Osmanlı bəyliyi Söğüt və ətrafında qurulsa da, onun böyük bir imperiyaya çevrilməsinin səbəbi Rumeli torpaqlarıdır. Dövlətin əsas siyasi təşkilatı məhz burada formalaşmışdır. Bunun ən bariz nümunəsi "Fitrət dövrü"dür: Anadolu torpaqları qısa müddətdə itirildiyi halda, Rumelidəki möhkəm struktur sayəsində dövlət ayaqda qala bildi.
Teymurilərin istilasından sonra Osmanlılar Rumelini özlərinin əsl vətəni hesab etməyə başladılar və Ədirnə paytaxta çevrildi. Dövlət iyerarxiyasında da Rumeli vahidləri həmişə Anadoludan üstün tutulurdu (məsələn, Rumeli bəylərbəyi Anadolu bəylərbəyindən daha yüksək rütbəlidir).
Paul Uittek Rumelini Osmanlıların "varlıq səbəbi" adlandırır. İlber Ortaylı isə qeyd edir ki, əslində Osmanlı dövləti 1912-ci ildə (Rumeli itirildikdə) süqut etmişdir. 1385-ci ildə Sofiyanın, 1518-ci ildə isə Ərzurumun fəth edildiyini nəzərə alsaq, dövlətin mərkəzinin Qərbə nə dərəcədə meylli olduğu aydın görünür. Osmanlılar fəth etdikləri hər yeri vətən qəbul etdilər, lakin onların ilk və ən möhkəm yayıldığı ərazi məhz Rumeli olmuşdur.
