BAKI,VOA
Müasir ticarət sisteminin ayrılmaz hissəsinə çevrilən barkod texnologiyasının tarixində mühüm hadisə 1974-cü il iyunun 26-da baş verib. Həmin gün ABŞ-nin Ohayo ştatının Troy şəhərində yerləşən supermarketdə ilk dəfə olaraq məhsul üzərindəki Universal Məhsul Kodu (UPC) barkodu skan edilib.
Tarixə düşən ilk məhsul “Wrigley’s Juicy Fruit” markalı saqqız olub. Beləliklə, uzun illər davam edən elmi araşdırmaların və sənaye əməkdaşlığının nəticəsi olan barkod sistemi praktiki istifadəyə verilib. Bu gün isə barkodlar təkcə mağaza kassalarında deyil, dünya ticarətinin demək olar ki, bütün sahələrində istifadə olunur və hər gün milyardlarla barkod oxunur.
Barkod ideyasının əsası hələ 1949-cu ildə amerikalı ixtiraçı Co Vudlend tərəfindən qoyulub. O, Mayami çimərliyində qum üzərində qalın və nazik xətlərdən ibarət xüsusi sxem hazırlayıb. Vudlend bu ideyanı Morze əlifbasından götürüb. Morze əlifbasında məlumat nöqtə və xətlərlə ötürüldüyü kimi, barkod sistemində də informasiya müxtəlif qalınlıqlı xətlər vasitəsilə kodlaşdırılırdı.
İxtiraçı həmin il öz layihəsi üçün patent müraciəti edib və 1952-ci ildə patent almağa nail olub.
Lakin ideyanın praktik tətbiqə çevrilməsi üçün təxminən iyirmi il vaxt lazım gəlib. Çünki 1949-cu ildə barkod təsvirlərini sürətli və etibarlı şəkildə oxuya biləcək texnologiyalar mövcud deyildi.
1960-cı ildə lazer texnologiyasının yaradılması vəziyyəti dəyişib. Eyni dövrdə kompüterlər daha kiçik ölçülü və əlçatan olmağa başlayıb. Bu iki texnoloji yenilik barkod skanerlərinin hazırlanmasına imkan verib.
Yeni sistemdə lazer şüası barkodun qara və ağ xətlərini oxuyaraq məhsulun identifikasiya nömrəsini və qiymət məlumatlarını kompüterləşdirilmiş kassa aparatına ötürürdü.
ABŞ-də fəaliyyət göstərən ərzaq sənayesi nümayəndələri bu texnologiyanın mağazalarda iş səmərəliliyini artıracağını və xərcləri azaldacağını anlayaraq onun geniş tətbiqini dəstəkləməyə başlayıblar.
Lakin ölkə üzrə vahid sistem yaratmaq üçün standartlaşdırma zəruri idi. Bu məqsədlə 1970-ci ildə ərzaq sənayesi nümayəndələrinin xüsusi işçi qrupu yaradılıb. Qrup barkod və skaner sisteminin ölkə üzrə tətbiqinə dair plan hazırlamağa başlayıb.
Bu dövrdə ABŞ-nin böyük pərakəndə satış şəbəkələrindən biri olan Kroger şirkəti öz mağazalarında sınaq məqsədilə barkod skanerləri quraşdıran ilk müəssisə olub. Şirkət 1972-ci ildə elektron ticarət sisteminin pilot layihəsini həyata keçirib.
İlkin barkod modeli hədəf nişanını xatırladan dairəvi formada hazırlanmışdı. Lakin bu dizayn çap zamanı tez-tez bulanıqlaşdığı və dəqiqliyini itirdiyi üçün etibarsız hesab olunurdu.
Daha sonra IBM şirkətinin mühəndisi Corc Lorer alternativ layihə təqdim edib. O, barkodu dairəvi deyil, düzbucaqlı formada hazırlayıb. Bu dizaynın çapı daha asan və dəqiq idi.
Lorerin hazırladığı layihə qalib seçilib və Universal Məhsul Kodu adını alıb. Yeni sistem şaquli xətlər və 12 rəqəmli identifikasiya kodundan ibarət idi.
1974-cü il iyunun 26-da səhər saat 08:01-də Marsh Supermarkets şirkətinin tədqiqat və inkişaf bölməsinin rəhbəri Klayd Douson yeni sistemin rəmzi təqdimatını keçirib. O, ilk dəfə olaraq mağaza məhsulunu barkod vasitəsilə oxudub.
Seçilən məhsul “Wrigley’s Juicy Fruit” saqqızı olub. Bununla da sübut edilib ki, barkod texnologiyası hətta ən kiçik məhsullar üzərində belə uğurla işləyə bilir.
Lakin yeni texnologiyanın tətbiqi ilk illərdə hər kəs tərəfindən müsbət qarşılanmayıb.
Bəzi istehlakçılar barkod üzərindəki xətləri və rəqəmləri Bibliyada qeyd olunan “Vəhşi heyvanın nişanı” ilə əlaqələndiriblər. Digərləri isə mağazaların barkod vasitəsilə alıcıları aldatmağa çalışacağını düşünürdülər.
ABŞ İstehlakçılar Federasiyası ölkə üzrə barkodlara qarşı kampaniya başladıb. Bir sıra şəhərlərdə etiraz aksiyaları keçirilib və barkod skanerləri quraşdırılan mağazalar qarşısında piketlər təşkil olunub.
Məsələ hətta ABŞ Senatının diqqətini cəlb edib və burada Universal Məhsul Kodlaşdırma Sisteminə həsr olunmuş xüsusi müzakirələr keçirilib.
İstehlakçıların etirazları səbəbindən supermarketlər yeni texnologiyanı tətbiq etməkdə ehtiyatlı davranıblar. 1970-ci illərin sonuna qədər ABŞ-də ərzaq mağazalarının cəmi 1 faizi barkod skanerlərindən istifadə edirdi.
Lakin növbəti onillikdə vəziyyət dəyişib. İstehlakçıların narahatlıqları azaldıqca barkod sisteminin üstünlükləri daha aydın görünməyə başlayıb. Nəticədə ABŞ-də ərzaq mağazalarının yarıdan çoxu UPC skaner sisteminə keçib.
Sonrakı illərdə barkod texnologiyası qlobal ticarətin əsas elementlərindən birinə çevrilib. Bu gün barkodlar mağazalar, anbarlar, logistika mərkəzləri, istehsal müəssisələri və elektron ticarət platformalarında geniş istifadə olunur.
Mütəxəssislərin fikrincə, 1974-cü ildə bir qutu saqqızın üzərindəki barkodun oxunması müasir pərakəndə satış tarixinin ən mühüm texnoloji dönüş nöqtələrindən biri hesab edilir.
