BAKI, VOA

Yanlış davranış uşaqları qorxudan qorumur, əksinə qorxunu onlara ötürür.

Bir çox valideyn tərbiyə adı altında, bəzən də sevgi və qayğı bəhanəsi ilə sağlam olmayan davranışlar nümayiş etdirir. Kənardan mehriban və “tərbiyəvi” görünən bu davranışların daxilində psixoloji zəhər gizlənir: yumşaq nəzarət, davamlı tənqid, şərtli sevgi və uşağın hisslərinin görməzdən gəlinməsi.

Bu davranışların bəzisi erkən mərhələdə fərq edilərsə düzəldilə bilər. Bəziləri isə uşağın ömrü boyu onunla qalacaq izlər buraxa bilər.

Bəs bu zəhərli vərdişlər hansılardır? Valideynlər onları necə fərq edə bilər ki, şüursuz şəkildə təkrarlanan davranışdan şüurlu və düzəldilə bilən münasibətə keçid mümkün olsun?

Sevgi kimi görünür, amma daxilində zəhər var

Sağlam davranışla zəhərli davranış arasındakı əsas fərq nəticədədir. ABŞ-də 2022-ci ildə “Zəhərli liderlik: davranışlar, xüsusiyyətlər və nəticələr” mövzusunda aparılan araşdırmaya görə, zəhərli davranış qarşı tərəfi davamlı şəkildə sözlü və ya sözsüz aqressiv münasibətə məruz qoymaqdır ki, bu da ciddi və qalıcı emosional zərərlərə səbəb olur.

Evdə əsas sual budur: Valideynlərin uşağa tətbiq etdiyi təzyiq onun inkişafına və mübarizə ruhuna kömək edir, yoxsa onda acizlik və bacarıqsızlıq hissi yaradır?

Valideynlər öz davranışlarının nə dərəcədə “zəhərli” olduğunu — hətta niyyətləri yaxşı olsa belə — bu üç sadə sualla anlaya bilərlər:

Uşağı başqalarının yanında tənqid edirikmi?

Ona yönəltdiyimiz sözlərdə istehza və ya alçaltma varmı?

Hər yeni mübahisədə onun köhnə səhvlərini xatırladırıqmı?

Bu suallara səmimi cavablar görünəndən daha dərin problemləri üzə çıxara bilər.

Təhlükəsiz ev uşağın hər addımını izləyən yer deyil, ona vicdanla özünü idarə etməyi öyrədən məkandır.

Mehriban görünən yeddi zəhərli vərdiş

Valideynlər aşağıdakı davranışları sevgi, qoruma və istiqamətləndirmə kimi əsaslandırsalar da, onların daxilində fərqinə varmadan həddindən artıq nəzarət, şərtli sevgi, davamlı tənqid və hissləri görməzdən gəlmək kimi zəhərli elementlər olur.

Yumşaq nəzarət — günah hissi ilə idarə etmək

Yumşaq nəzarət fiziki gücə və açıq qaydalara deyil, dolayı psixoloji və emosional üsullara əsaslanan idarəetmə formasıdır. Buraya hisslərlə manipulyasiya, günah hissi yaratmaq və uşağın hisslərini kiçiltmək daxildir.

Vaxt keçdikcə uşaq valideynlərini razı salmaq və “istənilən obraz”a uyğun olmaq üçün düşüncələrini və hisslərini dəyişməyə məcbur olduğunu hiss edir. Bu isə onun psixoloji inkişafına mane olur və depressiya, narahatlıq, aqressiv davranış, həyata uyğunlaşmaqda çətinlik kimi problemlərə səbəb ola bilər.

Həddindən artıq qoruma — müstəqilliyi boğan şəfqət

Davamlı sakitləşdirmə və uşağın hər emosiyasını həddindən artıq şəkildə nəzarətdə saxlamaq zahirdə böyük qayğı kimi görünür. Lakin bu, uşağın müstəqilliyini və çətinliklərlə mübarizə qabiliyyətini zəiflədir.

Ən təhlükəli tərəfi isə budur ki, həddindən artıq emosional müdaxilə uşağın narahatlığını azaltmaq əvəzinə onu daha da möhkəmləndirir. Uşaq öz emosiyalarını idarə etməyi öyrənə bilmir.

Bundan əlavə, hər şeyin öz hissləri ətrafında döndüyünü düşünən şişirdilmiş “mən” hissi formalaşa bilər.

Narahat valideynlik — qorxunun ötürülməsi

“Ehtiyatlı ol”, “ora getmə”, “başına nəsə gələr” kimi davamlı xəbərdarlıqlar və fəlakət ssenariləri uşağın psixologiyasına ciddi təsir göstərir.

Yanlış davranış valideynlərin qorxusunu uşaqlara ötürür. Nəticədə uşaq da narahatlıq pozuntularına, zəif psixoloji dayanıqlığa və cəmiyyət qorxusuna daha meylli olur. Bu vəziyyət sonradan sosial fobiyaya çevrilərək onun təhsilinə və münasibətlərinə mane ola bilər.

Yumşaq nəzarət “Mənim üçün bunu et” cümləsi ilə başlayır və nə istədiyini bilməyən uşaqla nəticələnir.

Şərtli diqqət — mehriban görünən ağrılı sevgi

Dolayı şəkildə göstərilən şərtli sevgi ən sərt davranış formalarından biridir. Uşaq yalnız müəyyən davranış və uğurlar əldə etdikdə sevgi və diqqət görür. Uğursuzluq zamanı isə diqqət geri çəkilir və emosional uzaqlıq yaranır.

Bu, uşağın daxilində “yalnız mükəmməl olanda sevilirəm” hissini formalaşdırır. Nəticədə onda utanc, günahkarlıq hissi, qeyri-sabit özünəinam və daim özünü sübut etmək ehtiyacı yaranır.

Ailə kimliyinin həddindən artıq böyüdülməsi — uşağın ailə adında əriməsi

Bəzi böyük ailələrdə ailə qüruru o qədər dominant olur ki, uşağın fərdi kimliyi itib gedir. Uşaq müstəqil şəxs kimi deyil, sadəcə ailənin davamı kimi qəbul edilir.

Bu həddindən artıq bağlılıq uşağın hisslərini idarə etmək və qərar vermək bacarığını zəiflədir. Ailə düşüncəsindən fərqli fikir söyləmək isə onun üçün normal fərdiləşmə deyil, “xəyanət” kimi görünür.

Həddindən artıq rəqəmsal nəzarət — qoruma yox, mühasirə

Uşağın yerini davamlı izləmək, telefonunu və sosial şəbəkələrini daim yoxlamaq qayğı kimi görünə bilər. Amma bu davranış əks nəticə verir.

Uşaq fəaliyyətlərini gizlətməyi öyrənir, üsyankar davranışlar inkişaf etdirir və valideynlə etibar münasibəti zəifləyir. Beləliklə, o məsuliyyət daşımağı deyil, gizlənməyi öyrənir.

Uğurun müqəddəsləşdirilməsi — psixoloji sağlamlığın unudulması

Mükəmməllik və inkişaf yarışında bir çox ailə uşağın dəyərini yalnız uğurları ilə ölçməyə başlayıb.

Valideynlərin gizli mesajı belə olur: “Sən yalnız uğur qazandıqda sevilirsən”.

Bu halda uşaq daim uğursuzluq qorxusu ilə yaşayır. Özünü qəbul etməsi dərs nəticələri və idman nailiyyətləri ilə bağlı olur. Uğursuzluq zamanı isə sadəcə məyus olmur, özünü dəyərsiz hiss edir.

Şərtli sevgi zahirdə mehriban görünən ən sərt davranış formalarından biridir.

Bu zəhəri necə dayandırmaq olar?

Valideynlər zəhərli davranış modellərini erkən mərhələdə fərq edib dəyişməyi öyrənə bilər. Bunun üçün praktik addımlar mövcuddur:

Emosiyaları idarə etməyi öyrətmək

Uşaqlara qəzəb, qorxu və kədərlə sağlam şəkildə mübarizə aparmağı öyrətmək lazımdır. Hissləri boğmaq yox, onları anlamaq psixoloji dayanıqlığı gücləndirir.

Mənfi hissləri öyrənmə fürsəti kimi qəbul etmək

Uşağın qorxu və kədər hiss etməsinin normal olduğu qəbul edilməlidir. Valideynlər uşağa hisslərini adlandırmağa və öz daxili dünyasını anlamağa kömək etməlidir.

Valideyn “təhlükəsiz baza” olmalıdır, qorxu həbsxanası yox

Valideynin rolu uşağın dünyanı araşdırarkən arxalana biləcəyi təhlükəsiz dayağa çevrilməkdir. Qorxu və nəzarət uşağın təcrübələrini boğmamalıdır.

Davranışı uşağın dəyərindən ayırmaq

Etiraz davranışa yönəlməlidir, uşağın şəxsiyyətinə yox.

“Mən səni sevirəm, amma bu davranışı qəbul etmirəm” kimi ifadələr daha sağlam yanaşmadır.

Uşağın müstəqil kimliyini gücləndirmək

Uşağın ailədən fərqli fikir, maraq və dəyərlərə sahib olmasına imkan verilməlidir. Bu, onun şəxsiyyət inkişafının təbii hissəsidir.

Nəzarəti dialoqla əvəz etmək

Davamlı izləmə əvəzinə qarşılıqlı etibar qurulmalıdır. Uşaq xarici nəzarətə deyil, özünü idarə etməyə alışmalıdır.

Qorxu yox, daxili motivasiya yaratmaq

Uşaq tapşırıqları sevgini itirmək qorxusundan deyil, maraq və öyrənmək istəyi ilə etməlidir. Səy qiymətləndirilməli, uğursuzluq isə inkişaf prosesinin təbii hissəsi kimi qəbul edilməlidir.

Belə olduqda ev münasibətləri gizli şəkildə zəhərləyən məkandan çıxaraq həm uşaqlara, həm də valideynlərə daha az sahibkar, daha şüurlu və mərhəmətli sevgini öyrədən yerə çevrilə bilər.