BAKI,AzerVoice
Son illərdə İran və Rusiya strateji münasibətlərini xeyli
dərinləşdirib. Əvvəllər mövcud olan müvəqqəti maraqlara əsaslanan
əlaqələr, birbaşa hərbi və iqtisadi əməkdaşlığa çevrilib. Bu
böyüyən ittifaqın əsas nümunələrindən biri, İranın Rusiyaya hazırda
Ukraynada apardığı müharibədə istifadə edilən hərbi avadanlıqlar
təqdim etməsi olub. İran istehsalı olan "Şahid"
pilotsuz uçuş aparatları (PUA) Ukraynanın infrastrukturuna qarşı
Rusiya hücumlarında həlledici rol oynayıb.
Bu, beynəlxalq sanksiyalara və Qərbin Ukraynaya hərbi yardımına
baxmayaraq, Moskvaya hərbi kampaniyasını davam etdirməyə kömək
edib. İranın Rusiyaya silah təqdim etməyə hazır olması təkcə
onların müdafiə tərəfdaşlığını gücləndirməyib, həm də Tehranı
qlobal hərbi təchizatçı kimi mövqeyini möhkəmləndirib.
Hərbi yardımla yanaşı, İran və Rusiya Qərbin sanksiyalarına
cavab olaraq iqtisadi əlaqələrini də genişləndirib. Hər iki ölkə,
dolların hakim olduğu qlobal maliyyə sistemindən yan keçmək üçün
alternativ ödəniş üsullarını axtarıb və barter ticarətinə
üstünlük verib. Rusiya, İranın neft və qaz
infrastrukturunun inkişafına kömək edərək, enerji sektoruna
investisiyalarını artırıb. Bu inkişaflar, hər iki ölkənin Qərbin
iqtisadi və hərbi təzyiqlərinə qarşı mübarizə apararkən getdikcə
daha çox bir-birinə bağlandığını göstərir.
Lakin bu artan əlaqələrə baxmayaraq, əsas sual qalır:
Rusiya böhran anında İrana kömək edəcəkmi?
2025-ci ilin Yanvar ayının Strateji Tərəfdaşlıq Müqaviləsi
17 yanvar 2025-ci ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və İran Prezidenti Məsud Pezeşkian, Moskvada 20 illik strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzaladılar. Bu razılaşma, hər iki ölkənin müdafiə, enerji və ticarət sahələrində əməkdaşlığını gücləndirdi. Müqavilə hərbi koordinasiya, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və birgə müdafiə təşəbbüslərini əhatə edir. İran, ABŞ və İsraildən gələn mümkün təhdidlərə qarşı Rusiyadan daha güclü zəmanət almağa çalışır.
Hərbi tərəfdən başqa, müqavilə uzunmüddətli iqtisadi əməkdaşlığın əsasını qoyur. Rusiya İranın neft və qaz sektoruna sərmayə qoymağa söz verib, Tehran isə Rusiyaya hərbi avadanlıq tədarükünü genişləndirməyə razılaşıb. Bundan əlavə, nüvə enerjisi sahəsində birgə layihələr həyata keçirilməlidir. Lakin bu razılaşmalara baxmayaraq, Rusiyanın İrana dəstəyi daha çox strateji maraqlara əsaslanır. Əsas sual isə odur ki, Rusiya İrana qarşı hücum baş verərsə, hərbi müdaxilə edəcəkmi?
Rusiya müdaxilə edərmi?
İranın Rusiyaya üz tutmasının əsas səbəbi, qlobal bir gücdən dəstək aldığını göstərmək istəyidir. 2024-cü ilin noyabrında Donald Trampın ABŞ prezidenti seçilməsi İranda siyasi dairələrdə şok yaratdı. Trampın əvvəlki hakimiyyəti dövründə İran üzərinə sərt sanksiyalar qoyulmuş və Suriya cəlladı Qasım Süleymani qətlə yetirilmişdi. Tehran, Trampın qayıdışı ilə təzyiqlərin artacağından və İsrailin İranın nüvə obyektlərinə qarşı önləyici zərbələr endirəcəyindən narahatdır.
Bundan əlavə, İranın regional mövqeyi 2024-cü ilin sonunda Suriya Prezidenti Əsədin devrilməsi ilə daha da zəiflədi. Əsəd rejimi, İranın "Hizbullah" və digər müttəfiq qruplara dəstək verə bilməsi üçün əsas kanaldır. Əsədin devrilməsi Tehranın regional təsirini azaltdı və İranı daha çox Rusiyaya söykənməyə vadar etdi.
Buna baxmayaraq, Rusiyanın İrana hərbi müdaxiləsi ehtimalı zəifdir. Rusiya keçmişdə İranın maraqlarına zərbə vuran İsrail hücumlarına qarşı birbaşa müdaxilə etməyib. Moskva balanslı münasibətləri qorumağa üstünlük verir. Üstəlik, Ukraynada davam edən müharibə Rusiyanın resurslarını xeyli tükədib. Ukraynada Qərbin dəstəyi ilə üzləşən Rusiya, əlavə bir cəbhə açmaq istəmir.
Suriyada Əsədin devrilməsi Rusiyanın gücünün məhdudluğunu göstərdi
2015-ci ildən bəri Rusiyanın Suriya müharibəsindəki hərbi müdaxiləsinə baxmayaraq, Əsəd rejimini qorumaq mümkün olmadı. Bu da göstərir ki, Moskvanın müdaxilə qabiliyyəti məhduddur. Əgər Rusiya yaxın müttəfiqi olan Əsədi xilas edə bilmədisə, İranı hərbi cəhətdən müdafiə edəcəyi gözlənilmir.
YEKUN
Rusiya ilə İran arasında artan əməkdaşlığa baxmayaraq, Moskvanın Tehrana dəstəyi daha çox simvolikdir. İran, Rusiyadan real təhlükəsizlik zəmanəti gözləsə də, Kreml əsasən diplomatik dəstəklə kifayətlənir. ABŞ və İsrailin mümkün hücumları qarşısında Rusiyanın hərbi müdaxilə etməsi ehtimalı zəifdir. Rusiya üçün ön planda olan prioritetlər Ukrayna müharibəsi və qlobal mövqeyini qorumaqdır. Bu səbəbdən, İranın Rusiyaya güvənməsi zəif təməl üzərində qurulub.
