BAKI,AzerVoice
Yoluxucu xəstəliklər tibb tarixində hər zaman xüsusi maraq doğurmuşdur. Mikrob və miazma nəzəriyyələrinin inkişafı kimi əsas konsepsiyalar uzun illər ərzində geniş şəkildə öyrənilmiş, müxtəlif elmi məktəblər tərəfindən şərh edilmişdir. Bununla belə, yoluxucu xəstəliklərin anlaşılması və onlara qarşı mübarizədə müsəlman alimlərinin və İslam sivilizasiyasının tarixi töhfələri bu müzakirələrdə çox zaman yetərincə diqqətə alınmamışdır.
Bu məqalədə İslam sivilizasiyasının çiçəkləndiyi VII–XIV əsrlər ərzində yoluxucu xəstəliklərə dair mövcud anlayışlar və praktik cavab mexanizmləri cüzam, Qara Ölüm (bubonik vəba) və çiçək xəstəliyi nümunələri əsasında təhlil olunur. Məqsəd, müxtəlif müsəlman cəmiyyətlərinin bu xəstəliklərə necə yanaşdığını və dini inanclarla elmi düşüncənin bu yanaşmalara hansı şəkildə təsir etdiyini göstərməkdir.
Tarixi kontekst: epidemiya və sivilizasiya
Tarix boyu yoluxucu xəstəliklər insan cəmiyyətlərinin ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Qlobal pandemiyalar milyonlarla insanın həyatına son qoymuş, əhali strukturlarını, siyasi sabitliyi və iqtisadi münasibətləri köklü şəkildə dəyişdirmişdir. VII–XIV əsrlər arasında İspaniyadan Çinə qədər uzanan geniş coğrafiyada inkişaf edən İslam sivilizasiyası da bu epidemiyalardan kənarda qalmamışdır.
Bəzi müasir tədqiqatçılar müsəlman cəmiyyətlərinin epidemiyalara qarşı passiv və fatalist mövqe tutduğunu iddia etsələr də, tarixi mənbələr göstərir ki, həmin dövrdə alimlər, həkimlər və sadə insanlar arasında xəstəlikləri anlamaq və onlara cavab vermək üçün mürəkkəb və çoxşaxəli yanaşmalar mövcud idi.
Xəstəliyin mənşəyi: inanclar və təcrübələr
Müasir dövrdə yoluxucu xəstəliklər mikrob nəzəriyyəsi ilə izah olunur. XIX əsrdə formalaşan bu nəzəriyyə xəstəliklərin mikroorqanizmlər tərəfindən törədildiyini elmi şəkildə sübut etmişdir. Lakin bu anlayışdan əvvəl xəstəliklərin mənşəyi müxtəlif dini və fəlsəfi izahlarla şərh edilirdi.
İslam dünyasında erkən dövrlərdə bəzi epidemiyalar ilahi sınaq və ya cəza kimi dəyərləndirilirdi. Məsələn, təqribən 638-ci ildə Suriyada baş vermiş Amvas vəbası əvvəlki əhalinin günahları ilə əlaqələndirilirdi. Bununla yanaşı, bu vəbada ölən müsəlmanların şəhid sayılması və hədislərdə yer alan karantin tövsiyələri diqqətəlayiqdir.
“Əgər bir yerdə vəba yayıldığını eşitsəniz, ora getməyin. Əgər oradasınızsa, oranı tərk etməyin.” Bu tövsiyə mahiyyət etibarilə müasir epidemioloji karantin prinsipləri ilə səsləşir.
Hədislərdə profilaktika və gigiyena
İslamda Məhəmməd Peyğəmbərin (s) həyatına dair hədislər gigiyena və sağlamlıq məsələlərinə mühüm yer ayırır. “Təmizlik imanın yarısıdır” kimi hədislər müsəlman cəmiyyətlərində fiziki və mənəvi təmizliyin ayrılmaz qəbul edildiyini göstərir.
Gündəlik dəstəmaz, müntəzəm namaz, balanslaşdırılmış qidalanma, təmiz suyun istifadəsi və ictimai gigiyena ilə bağlı tövsiyələr İslamın yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısının alınmasına yönəlmiş dərin sağlamlıq fəlsəfəsini ortaya qoyur.
Humoral və miazma nəzəriyyəsi
IX əsrdən etibarən Yunan, Hind və Fars mənşəli tibbi mətnlərin ərəb dilinə tərcüməsi nəticəsində müsəlman dünyasında miazma nəzəriyyəsi geniş yayılmışdı. Bu nəzəriyyəyə görə, xəstəliklər zəhərli və çirkli havadan – “miazmadan” qaynaqlanırdı.
Eyni zamanda, Hippokratın dörd bədən mayesi (qan, bəlğəm, sarı və qara öd) nəzəriyyəsi müsəlman alimləri tərəfindən qəbul edilmiş və inkişaf etdirilmişdir. Əl-Təbəri, ər-Razi və İbn Sina kimi alimlər cüzam və vəbanı yoluxucu xəstəliklər kimi tanısalar da, onların əsasən havanın keyfiyyəti vasitəsilə yayıldığını düşünürdülər.
Cüzam və sosial yanaşma
Orta əsrlər Avropasında cüzamlılar günahkar hesab olunur və cəmiyyət tərəfindən tam təcrid edilirdi. Onlara xüsusi geyimlər geyindirir, xəbərdarlıq zəngləri verilir və sosial ünsiyyətdən uzaq saxlanılırdılar.
Müsəlman dünyasında isə cüzamlılara münasibət nisbətən mərhəmətli və institusional idi. Xəlifə Vəlid ibn Əbdülməlik tərəfindən 707-ci ildə inşa edilən ilk müsəlman xəstəxanası — bimaristan — məhz cüzamlı xəstələr üçün nəzərdə tutulmuşdu. Burada xəstələr təcrid edilərək, mütəxəssis həkimlərin nəzarəti altında müalicə olunur, qida və qulluq isə pulsuz təmin edilirdi.
Din və elmin qarşılıqlı əlaqəsi
Hədislərdə cüzamlılardan uzaq durmağı tövsiyə edən rəvayətlər olduğu kimi, Peyğəmbərin cüzamlı şəxslərlə birlikdə yemək yeməsi barədə zəif rəvayətlər də mövcuddur. Bu ziddiyyətlər alimlər arasında müzakirələrə səbəb olmuşdur.
IX əsrdə mütəzilə məktəbi ağlı və məntiqi əsas götürərək bəzi hədislərin etibarlılığını sorğulamış, digər alimlər isə onların kontekstual şərhini müdafiə etmişlər. Nəticədə İslam düşüncəsində din və elmin münasibəti dialoq və müxtəlif baxışların sintezi üzərində formalaşmışdır.
Qara Ölüm və İslam dünyası
XIV əsrin ortalarında baş verən Qara Ölüm pandemiyası Asiya, Avropa və Şimali Afrikanı əhatə etmiş, bəzi bölgələrdə ölüm nisbəti 30–60 faizə çatmışdır. Müsəlman alimləri bu böhran dövründə də dini təslimçiliklə yanaşı elmi müşahidə və tibbi təcrübəni birlikdə tətbiq etmişlər.
Ər-Razi və diferensial diaqnoz
Çiçək xəstəliyi minilliklər boyu insanlıq üçün böyük təhlükə olmuşdur. IX əsrdə məşhur müsəlman həkimi Əbu Bəkr ər-Razi (Rhazes) “Kitab fi əl-Cədari və-l-Həsəbə” adlı əsərində çiçək və qızılca xəstəliklərini bir-birindən fərqləndirən ilk diferensial diaqnoz nümunəsini təqdim etmişdir. Bu əsər sonradan müxtəlif dillərə tərcümə olunmuş və İbn Sina başda olmaqla bir çox həkimlərə təsir göstərmişdir.
Varioasiya və peyvəndin elmi əsası
Ər-Razi çiçək xəstəliyindən sağ çıxan şəxslərin ikinci dəfə yoluxmadığını müşahidə edərək immunitet anlayışına əsaslanan varioasiya metodunu dəstəkləmişdi. Bu üsul Asiya və Afrikadan Osmanlıya qədər geniş yayılmışdır.
1796-cı ildə Edvard Cenner bu prinsip əsasında ilk elmi peyvəndi hazırlamışdır. 1979-cu ildə isə ÜST çiçək xəstəliyinin yer üzündən tamamilə silindiyini rəsmən elan etmişdir. Bu fakt İslam alimlərinin əsrlər boyu topladığı biliklərin Qərb tibbinin inkişafına necə təsir etdiyini aydın şəkildə göstərir.
