BAKI,VOA, Fərid Mikayılov
Qlobal enerji bazarlarında neft qiymətləri müharibələr, iqtisadi böhranlar və sürətli iqtisadi artım dövrləri ilə sıx bağlıdır.
VOA xəbər verir ki, tarixdə xam neftin ən yüksək qiyməti isə 2008-ci ildə qeydə alınıb və həmin vaxt West Texas Intermediate (WTI) markalı neftin qiyməti qısa müddət ərzində bir barel üçün təxminən 150 dollara yaxınlaşıb.
Qlobal əmtəə bazarlarında yaranan böyük tələbat, investorların xammal sektoruna yönəlməsi və inkişaf edən iqtisadiyyatların sürətli artımı həmin rekord qiymətin formalaşmasına səbəb olub.
2008-ci ilin iyulunda neft qiymətləri rekord səviyyəyə çatdı. Çin və digər inkişaf edən ölkələrdə sənaye istehsalının artması, xammala yüksək tələbat və maliyyə investorlarının əmtəə bazarlarına böyük həcmdə vəsait yatırması qiymətləri kəskin yüksəltdi.
Lakin həmin artım uzun sürmədi. Eyni ilin sonlarında qlobal maliyyə böhranı başlayanda investorlar riskli aktivləri sürətlə satmağa başladılar və nəticədə neft qiymətləri bir neçə ay ərzində kəskin şəkildə aşağı düşdü.
1970-ci illərin neft böhranları
1970-ci illərdə baş verən neft böhranları inflyasiya nəzərə alınmaqla müasir dövrdə ikinci ən böyük qiymət sıçrayışı hesab olunur.
Ərəb ölkələrinin tətbiq etdiyi neft embarqosu və İran inqilabı qlobal təklifin azalmasına səbəb oldu və qiymətləri sürətlə yüksəltdi. Nominal qiymətlər bugünkü səviyyələrlə müqayisədə aşağı görünsə də, həmin dövrdə iqtisadiyyat üçün daha ağır zərbə yaratdı və staqflyasiya dövrünü gücləndirdi.
Pandemiyadan sonrakı tədarük böhranı
COVID-19 pandemiyası dövründə neft bazarı həm rekord eniş, həm də sürətli artım yaşadı.
2020-ci ilin əvvəlində qlobal karantin tədbirləri yanacağa tələbatı kəskin azaltdı və WTI fyuçersləri tarixdə ilk dəfə mənfi qiymətə düşdü. Lakin iqtisadiyyatların yenidən açılması və təchizat zəncirlərində yaranan problemlər qiymətlərin sürətlə artmasına səbəb oldu və son onilliklərin ən yüksək inflyasiya dalğasını gücləndirdi.
Körfəz müharibəsi dövründə qiymət sıçrayışı
1990–1991-ci illərdə baş verən Körfəz müharibəsi zamanı da neft qiymətləri yüksəldi. İraqın Küveyti işğal etməsi qlobal neft təchizatını risk altına saldı və bazarlarda kəskin reaksiya yaratdı.
Lakin hərbi əməliyyatların başlaması və regionda vəziyyətin sabitləşməsi ilə qiymətlər yenidən aşağı düşdü.
Yeni rekord mümkündürmü?
Neft bazarı tarix boyu təklif riskləri və yüksək tələbatın üst-üstə düşdüyü dövrlərdə sürətli qiymət sıçrayışları ilə üzləşib. 2026-cı ildə İran ətrafında yaranan gərginlik və Yaxın Şərqdə enerji təchizatı ilə bağlı narahatlıqlar neft qiymətlərini yenidən 100 dollar səviyyəsinə yaxınlaşdırdı.
Buna baxmayaraq, analitiklərin fikrincə, 2008-ci ildə qeydə alınmış rekord qiymət hələ də tarixdə xam neft üçün ən yüksək səviyyə olaraq qalır.
