BAKI,VOA , Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ və İran arasındakı hərbi qarşıdurma, hərbi əməliyyatların davam etməsi və qarşılıqlı eskalasiya əlamətlərinin artması ilə daha mürəkkəb bir mərhələyə qədəm qoyur. Hazırda müharibənin sonu və ya yaxın siyasi həllin cizgiləri barədə aydın bir baxış mövcud deyil. Müşahidəçilər hesab edirlər ki, təzyiq strategiyası kimi başlayan bu zərbələr, Yaxın Şərqin son onilliklərdə şahidi olduğu uzunmüddətli müharibələrə çevrilə bilər. Keçmiş təcrübələr göstərir ki, dəqiq hədəfləri və ya aydın çıxış planları olmadan başlayan müharibələr tez-tez bitirilməsi çətin olan açıq münaqişələrə çevrilir.

Uzunmüddətli müharibə ehtimalını artıran əsas səbəblər

Aydın strateji hədəflərin olmaması: ABŞ administrasiyası müharibə üçün nüvə proqramının hədəf alınması, ballistik raket proqramının məhv edilməsi və ya Tehranda siyasi rejimin dəyişdirilməsi kimi müxtəlif əsaslar irəli sürüb. Bu strateji qeyri-müəyyənlik müharibənin gedişatını müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir və onu hər hansı bir tərəfin qəti qələbə qazana bilmədiyi tükəndirmə (yıpratma) müharibəsinə çevirir.

İran rejiminin dayanıqlılığı: Hərbi zərbələrə baxmayaraq, dövlət təsisatları fəaliyyətini davam etdirir və İnqilab Keşikçiləri Korpusu ölkə daxilində ən güclü siyasi, hərbi və iqtisadi aktörlərdən biri olaraq qalır. Bu qurum geniş iqtisadi və təhlükəsizlik sektorlarını idarə edərək hərbi təzyiqlər altında belə rejimin bütövlüyünü qoruyub saxlayır. Buna görə də, yalnız hava zərbələri ilə rejimin tez bir zamanda çökəcəyinə ümid etmək qeyri-realdır.

İranın asimmetrik müharibə təcrübəsi: Tehran böyük güclərlə birbaşa qarşıdurma əvəzinə dözümlülük və tükəndirmə üzərində qurulmuş hərbi doktrinaya malikdir və uzunmüddətli müharibəyə hazırdır. Bu strategiya hərbi güc mərkəzlərinin paylanması və möhkəmləndirilməsinə, həmçinin rəqibi daimi təzyiq altında saxlamaq üçün raket və PUA potensialının inkişafına əsaslanır.

Vəkalət müharibələri vasitəsilə münaqişənin genişlənməsi: İranın Yaxın Şərqdəki geniş müttəfiqlər və silahlı qruplar şəbəkəsi münaqişəni Qırmızı dəniz, Körfəz və ya Şərqi Aralıq dənizi kimi fərqli cəbhələrə daşıya bilər. Münaqişə müxtəlif cəbhələrdə səpələnmiş toqquşmalar şəbəkəsinə çevrildikdə, hər cəbhə yeni eskalasiya dinamikası yaratdığı üçün onu tez bitirmək çətinləşir.

ABŞ-ın çıxış strategiyasının olmaması: ABŞ hava zərbələrini artırsa da, hələlik aydın bir çıxış planına malik deyil və İrana quru qoşunlarının yeridilməsi ehtimalını istisna etmir. Lakin 80 milyondan çox əhalisi, mürəkkəb coğrafiyası və demoqrafik müxtəlifliyi olan İrana qarşı genişmiqyaslı quru əməliyyatları çox riskli və bahalıdır. İraq və Əfqanıstan təcrübələri göstərir ki, bölgədəki birbaşa hərbi müdaxilələr tez sonlandırıla bilməyən uzunmüddətli öhdəliklərə çevrilir.

Qlobal iqtisadi və strateji təsirlər: Münaqişə artıq qlobal enerji bazarlarına təsir edərək Hörmüz boğazında gəmiçiliyin azalmasına və neft-qaz qiymətlərinin artmasına səbəb olub. Qlobal neft ixracının böyük bir hissəsinin keçdiyi bu mühüm dəniz dəhlizindəki hər hansı uzunmüddətli fasilə qlobal iqtisadiyyata mənfi təsir göstərəcək və müharibəyə cəlb olunmuş hökumətlərə siyasi təzyiqləri artıracaq.

İran müxalifətindəki parçalanmalar: Rejim ağır zərbələr alsa belə, hakimiyyətdə yaranacaq boşluğu dolduracaq və ölkəni idarə edəcək vahid siyasi alternativ yoxdur. Aydın bir alternativ olmadan rejimin hərbi güclə çökdürülməsi ölkə daxilində xaos yarada bilər ki, beynəlxalq güclər bu ssenaridən qaçmağa çalışır.

Uzunmüddətli müharibələrin yeni dinamikası: Döyüşlər uzandıqca müharibə edən tərəflərin hərbi və siyasi sərmayələri artır, geri çəkilməyin və ya güzəştə getməyin bədəli ağırlaşır. Bu vəziyyət yeni ittifaqların yaranmasına və bölgədəki güc balansının dəyişməsinə səbəb olaraq münaqişə dairəsini daha da genişləndirir.

Hərbi əməliyyatlar paralel siyasi bir yol olmadan davam edərsə, ABŞ və İran arasındakı mövcud qarşıdurma tərəflərin həlledici qələbə qazanmaq əvəzinə bir-birini tədricən zəiflətməyə çalışdığı tükəndirmə müharibəsinə çevriləcək. Beynəlxalq təzyiqlər tərəfləri danışıqlar masasına qaytararaq münaqişənin intensivliyini azalda bilər. Əks halda, müharibənin sonu ilə bağlı aydın bir baxışın olmaması, qarşıdurmanın resursları tükədən və qeyri-sabitliyi artıran uzunmüddətli münaqişəyə çevrilməsini ən ehtimal olunan ssenarilərdən birinə çevirir.