BAKI, VOA, Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
Müasir dünya iqtisadiyyatı son onilliklərin ən ağır sınağı ilə üz-üzədir. 28 fevral 2026-cı ildə başlayan ABŞ-İsrail və İran arasındakı hərbi münaqişə qlobal enerji arteriyası olan Hörmüz boğazının iflic olmasına gətirib çıxarıb. Dünya neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) daşımalarının 20%-nin keçdiyi bu strateji su yolunun Tehran tərəfindən bağlanması Brent markalı neftin qiymətini bir barrel üçün 100 dollardan yuxarı qaldırıb. Bu xaos fonunda Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) tarixin ən böyük addımını ataraq strateji rezervlərdən 400 milyon barrel neftin bazara çıxarılmasına qərar verib.
Strateji Neft Rezervi (SPR) nədir?
Strateji neft rezervi — dövlətlərin müharibə, təbii fəlakət və ya kəskin iqtisadi böhranlar zamanı enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün yaratdıqları fövqəladə xammal ehtiyatıdır. IEA qaydalarına görə, üzv ölkələr ən azı 90 günlük xalis idxala bərabər ehtiyat saxlamalıdırlar. Hazırda agentliyin üzvləri cəmi 1.2 milyard barrel dövlət, 600 milyon barrel isə özəl sektor ehtiyatına nəzarət edir.
Qlobal oyunçular və ehtiyatların həcmi: Kim nə qədər müqavimət göstərə bilər?
Pekin IEA üzvü olmasa da, 2024-cü ildən bəri qurduğu sistemlə dünyanın ən böyük rezervinə sahibdir. Rəsmi rəqəmlər gizli saxlanılsa da, analitik məlumatlara görə Çinin qurudakı ehtiyatları 1.13 milyard barrelə çatıb. 2025-ci ildə İran neftinin 80%-ni alan Çin üçün Hörmüzün bağlanması böyük zərbədir, bu səbəbdən "Sinopec" kimi nəhənglər artıq dövlət rezervlərindən istifadə üçün müraciət ediblər.
ABŞ: Tramp Administrasiyasının çətin seçimi
ABŞ-ın Strateji Neft Rezervi hazırda 415 milyon barrel təşkil edir. Bu, təxminən 200 günlük idxalı qarşılayacaq həcmdir. Tramp administrasiyası artıq bu ehtiyatdan 172 milyon barrelin il ərzində bazara buraxılacağını təsdiqləyib. 1975-ci ildə ərəb neft embarqosundan sonra yaradılan bu sistem Texas və Luiziana sahillərindəki yeraltı duz mağaralarında saxlanılır.
Yaponiya və Avropa: Kritik asılılıq
Enerji ehtiyacının 80%-ni idxal edən Yaponiya 470 milyon barrel (254 günlük istehlak) ilə ən hazırlıqlı ölkələrdən biridir. Baş nazir Sanae Takaichi artıq 80 milyon barrelin bazara çıxarılacağını elan edib.
Avropada isə Almaniya (177 mln barrel), Fransa (120 mln barrel) və İspaniya (150 mln barrel) Hörmüz böhranına qarşı IEA çərçivəsində koordinasiyalı şəkildə ehtiyatlarını paylaşırlar. Böyük Britaniya isə 68 milyon barrellik rezervindən 13.5 milyonunu bazara yönəldib.
Rezervlər müharibəni dayandıra bilərmi?
Strateji rezervlərin bazara buraxılması qısamüddətli qiymət artımının qarşısını ala bilsə də, Hörmüz boğazının uzunmüddətli qapalı qalması qlobal iqtisadiyyat üçün "enerji infarktı" deməkdir. Rezervlər bitdikdən sonra ölkələrin alternativ tapmaq imkanı məhduddur, çünki Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ kimi iri istehsalçılar da infrastruktur hücumları səbəbindən hasilatı azaldıblar. Bu, təkcə neft müharibəsi deyil, həm də dövlətlərin dözümlülük limitlərinin sınağıdır.
