BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanan Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi İslam dünyasında yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılması ilə bağlı müzakirələri gücləndirib. Sazişin kollektiv müdafiə prinsipini nəzərdə tutması onun gələcəkdə daha geniş regional müdafiə mexanizminin əsasına çevrilə biləcəyi sualını gündəmə gətirib.
2026-cı il avqustun 7-də Məkkədə imzalanan sazişə əsasən, üç ölkədən hər hansı birinə silahlı hücum digər iki ölkəyə də edilmiş hücum kimi qiymətləndiriləcək. Saziş müdafiə, hərbi və kəşfiyyat sahələrində əməkdaşlığın gücləndirilməsini nəzərdə tutur.
Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan sazişin NATO-nun kollektiv müdafiəni nəzərdə tutan 5-ci maddəsi ilə texniki baxımdan oxşarlıq təşkil etdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, saziş çərçivəsində gələcəkdə nazirliklərarası komitə və daimi katiblik yaradılması planlaşdırılır.
Saziş NATO ilə eyni səviyyədədirmi?
Ekspertlərin fikrincə, Məkkə sazişini hazırkı mərhələdə NATO ilə eyniləşdirmək mümkün deyil. NATO-nun vahid hərbi komandanlığı, formalaşmış institusional strukturu, birgə əməliyyat planları və hərbi imkanları mövcuddur.
Məkkə sazişində isə kollektiv müdafiə prinsipi müəyyənləşdirilsə də, onun praktiki icra mexanizmlərinin böyük hissəsi hələ formalaşdırılma mərhələsindədir.
Fidanın açıqlamalarına görə, saziş üzrə yardım avtomatik hərbi müdaxilə formasında olmayacaq. Hücuma məruz qalan ölkə yardım tələb etməli və ehtiyac duyduğu dəstəyin xarakterini müəyyənləşdirməlidir.
Dəstək kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, logistika, sursat təminatı və zərurət yarandıqda hərbi qüvvələrin göndərilməsi kimi müxtəlif mərhələləri əhatə edə bilər.
Türkiyə sazişi genişləndirmək istəyir
Ankara sazişin yalnız üç ölkə ilə məhdudlaşmasını nəzərdə tutmur. Fidanın sözlərinə görə, gələcəkdə digər dövlətlərin də mexanizmə qoşulması mümkündür.
Türkiyə rəsmisi Misirin də bəzi texniki məsələlərin həllindən sonra sazişə qoşula biləcəyini bildirib.
Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın yanaşmasına görə, məqsəd yalnız Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında əməkdaşlıq yaratmaq deyil, zərurət yaranacağı təqdirdə daha geniş dövlətlər qrupunu ümumi təhlükəsizlik çərçivəsində birləşdirməkdir.
Səudiyyə Ərəbistanı üçün yeni təhlükəsizlik imkanları
Analitiklərin fikrincə, saziş Səudiyyə Ərəbistanına regional təhlükəsizlik məsələlərində manevr imkanlarını genişləndirə bilər.
Ər-Riyadın təhlükəsizlik sahəsində yalnız ABŞ-dan asılılığını azaltmaq və müxtəlif dövlətlərlə tərəfdaşlıqları şaxələndirmək istəyi sazişin əsas geosiyasi məqamlarından biri kimi qiymətləndirilir.
Türkiyə ilə əməkdaşlıq Səudiyyə Ərəbistanına NATO üzvü olan regional güclə daha sıx təhlükəsizlik əlaqələri qurmaq, Pakistanla əməkdaşlıq isə nüvə potensialına malik dövlətlə müdafiə əlaqələrini institusionallaşdırmaq imkanı verir.
Pakistanın Yaxın Şərqdə rolu güclənə bilər
Pakistan üçün saziş Yaxın Şərqin formalaşmaqda olan təhlükəsizlik sisteminə daha sıx inteqrasiya imkanı yaradır.
Analitiklər hesab edirlər ki, Pakistanın nüvə silahına malik olması və güclü hərbi imkanları üçtərəfli mexanizmin çəkisini artırır. Eyni zamanda, Yaxın Şərq Pakistan üçün enerji, iqtisadi əlaqələr və ölkə vətəndaşlarının regiondakı fəaliyyəti baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Türkiyə regional təhlükəsizlikdə daha böyük rol hədəfləyir
Ankara isə Məkkə sazişini yalnız hərbi əməkdaşlıq mexanizmi kimi qiymətləndirmir. Türkiyə təhlükəsizlik və iqtisadi inkişaf arasında birbaşa əlaqə olduğunu vurğulayır.
Fidanın fikrincə, region ölkələri uzunmüddətli iqtisadi tərəfdaşlıqlar qurmaq üçün ilk növbədə qarşılıqlı təhlükəsizlik təminatlarına malik olmalıdır.
Türkiyə həmçinin region ölkələrinin təhlükəsizlik məsələlərində xarici güclərdən asılılığının azaldılmasını və “regional sahiblik” prinsipinin gücləndirilməsini müdafiə edir.
“İslam NATO-su” mümkün olacaqmı?
Hazırkı mərhələdə Məkkə sazişinin tam hüquqlu “İslam NATO-su”na çevrildiyini demək mümkün deyil. Bunun üçün vahid hərbi komandanlıq, daimi hərbi qüvvələr, geniş institusional struktur və konkret kollektiv müdafiə mexanizmlərinin yaradılması tələb olunur.
Bununla belə, sazişin kollektiv müdafiə prinsipinə əsaslanması, daimi qurumların yaradılmasının planlaşdırılması və yeni üzvlərin qoşulmasına açıq olması onun gələcəkdə daha geniş regional təhlükəsizlik platformasına çevrilməsi ehtimalını artırır.
Bu baxımdan Məkkə sazişi hazırda NATO-nun analoqundan daha çox, gələcəkdə genişlənə biləcək regional müdafiə və təhlükəsizlik mexanizminin ilkin mərhələsi kimi qiymətləndirilir.
