Sudanda üç ildən artıqdır davam edən və ölkədə ağır humanitar böhran yaradan müharibənin başa çatdırılması məqsədilə ordu komandanı general Əbdülfəttah əl-Burhan genişmiqyaslı milli dialoq təşəbbüsü irəli sürüb.

Təşəbbüsün əsas məqsədi ölkənin siyasi institutlarının yenidən qurulması, müharibənin dayandırılması və mülki hakimiyyətə keçid üçün zəmin yaradılmasıdır. İlkin məsləhətləşmələrə siyasi qruplar, texnokratlar, sufi liderlər, ənənəvi icma nümayəndələri, alimlər, vətəndaş cəmiyyəti təmsilçiləri və müstəqil şəxslərin cəlb edildiyi bildirilir.

Milli dialoqun avqust ayında başlaya biləcəyi gözlənilir

Dialoq çərçivəsində üç əsas məsələnin müzakirəsi nəzərdə tutulur. Bunlara müharibənin başa çatdırılması, Sudanın gələcək dövlət quruluşunun müəyyənləşdirilməsi və keçid dövrü üçün siyasi mexanizmlərin razılaşdırılması daxildir.

Təşəbbüs Sudanın Silahlı Qüvvələrinin (SAF) paytaxt Xartumu və ölkənin mərkəzi hissələrinin əhəmiyyətli ərazilərini nəzarətə götürməsindən sonra irəli sürülüb. Bu hərbi uğurlar SAF ilə Çevik Dəstək Qüvvələri (RSF) arasındakı müharibədə qüvvələr nisbətini ordunun xeyrinə dəyişib.

Əl-Burhan may ayında da genişmiqyaslı daxili dialoq planlarından danışaraq Sudanın gələcəyi, ölkənin yenidən qurulması, idarəetmə prinsipləri və mülki-demokratik keçidlə bağlı qərarların sudanlıların özləri tərəfindən verilməli olduğunu bildirmişdi.

RSF və keçmiş Bəşir hakimiyyəti dialoqdan kənarda qalır

Təklif olunan dialoqa RSF və onun dəstəklədiyi “Tasis” kimi tanınan Sudan Quruculuq Alyansının qatılması gözlənilmir. Əl-Burhan keçmiş prezident Ömər əl-Bəşirin Milli Konqres Partiyasını da prosesdən kənarda saxlayıb.

Beləliklə, ordunun yanaşması siyasi partiyaları, vətəndaş cəmiyyəti qruplarını və mülki müxalifət hərəkatlarını siyasi prosesə qaytarmaq, ayrıca silahlı qüvvələrə və paralel idarəetmə strukturlarına malik təşkilatları isə siyasi deyil, təhlükəsizlik məsələsi kimi nəzərdən keçirmək üzərində qurulur.

Sudanda müharibə 2023-cü ilin aprelində SAF ilə RSF arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə nəticəsində başlayıb. Tərəflər arasında əsas fikir ayrılıqlarından biri RSF-nin vahid milli orduya inteqrasiyası ilə bağlı olub.

Münaqişə Xartumun böyük hissəsini dağıdıb, milyonlarla insanı didərgin salıb və ölkənin müxtəlif bölgələrinə yayılıb.

Milli dialoq geniş siyasi təmsilçiliyi hədəfləyir

Planlaşdırılan proses ənənəvi siyasi partiyaların iştirakı ilə məhdudlaşmır. Vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları, müqavimət komitələri, qəbilə və icma liderləri, sufi nümayəndələri, alimlər, peşəkarlar, texnokratlar və müstəqil şəxslərin də prosesə cəlb edilməsi nəzərdə tutulur.

Bu yanaşma müharibə nəticəsində parçalanmış mülki siyasi mühitin yenidən formalaşdırılmasına imkan yarada bilər.

Müqavimət komitələri və təşkilatlar 2019-cu ildə Ömər əl-Bəşirin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasına səbəb olan etirazlarda mühüm rol oynayıb. Ənənəvi və yerli icma liderləri isə siyasi partiyaların təsirinin zəif olduğu bölgələrdə əhəmiyyətli nüfuza malikdir.

Bu qrupların vahid siyasi prosesdə bir araya gətirilməsi Sudanın gələcəyinin yalnız SAF və RSF arasındakı hərbi qarşıdurma çərçivəsində müzakirə olunmasının qarşısını ala bilər.

Əl-Burhan mülki qüvvələrə təminat verməlidir

Ordunun təşəbbüsünə müxalif vətəndaş qruplarının qoşulması üçün müəyyən təminatların verilməsi də müzakirə olunur.

Bu tədbirlər sırasında siyasi şəxslərlə bağlı bəzi cinayət işlərinə və inzibati tədbirlərə yenidən baxılması, həmçinin mülki siyasi opponentlərə qarşı düşmənçilik xarakterli media kampaniyalarının azaldılması kimi məsələlərin olduğu bildirilir.

Danışıqların iştirakçılarını, gündəliyini, keçiriləcəyi yeri və vaxtı müəyyənləşdirəcək müstəqil hazırlıq komitəsinin yaradılması da nəzərdən keçirilir.

Belə bir mexanizm mülki siyasi qüvvələri dialoqun ordunun əvvəlcədən müəyyən etdiyi siyasi modelin təsdiqlənməsi üçün istifadə olunmayacağına inandırmaq baxımından mühüm rol oynaya bilər.

Eyni zamanda keçid dövrünün müddəti, dövlət institutlarının formalaşdırılması və ordunun gələcək konstitusion rolu ilə bağlı fikir ayrılıqlarının müzakirəsi üçün strukturlaşdırılmış platforma yarana bilər.

Federalizm və bölgələrin siyasi çəkisi əsas məsələlərdən olacaq

Milli dialoqda Sudanın gələcək dövlət quruluşunun da müzakirə olunacağı gözlənilir.

Ölkədə uzun illər davam edən münaqişələr siyasi və iqtisadi hakimiyyətin Xartumda cəmləşməsi, Darfur və Kordofan kimi bölgələrin kənarda qalması ilə bağlı ciddi narazılıqları üzə çıxarıb.

Bu baxımdan federalizm, regional təmsilçilik, konstitusion quruluş, təbii və maliyyə resurslarının bölüşdürülməsi, eləcə də siyasi hakimiyyətin bölgələr arasında paylaşdırılması əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilə bilər.

Ordunun ərazi üzərində nəzarətinin siyasi sabitliyə çevrilməsi üçün bu məsələlərin həlli xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Davamlı siyasi razılaşma yalnız mərkəzi hakimiyyətin bərpası ilə deyil, ölkənin müxtəlif bölgələrində yaşayan icmaların dövlət idarəçiliyində özlərini təmsil olunmuş hiss etməsi ilə mümkün ola bilər.

Mülki hakimiyyətə keçid əsas sınaq olaraq qalır

Əl-Burhan dəfələrlə son hədəfin mülki və demokratik hakimiyyət olduğunu bildirib. Lakin bu vədin reallaşması üçün milli dialoq hakimiyyətin necə və nə vaxt mülki qüvvələrə ötürüləcəyinə aydınlıq gətirməlidir.

Keçid institutlarının yaradılması, gələcək mülki hökumətin səlahiyyətləri, keçid dövründə ordunun rolu və seçkilərə aparan yol xəritəsinin müəyyənləşdirilməsi danışıqların əsas məsələləri sırasında olacaq.

Ordunun müharibə dövründə üzərinə götürdüyü siyasi məsuliyyətlərin hansı mərhələdə başa çatacağı da əsas suallardan biridir.

Bu baxımdan geniş və müxtəlif mülki qüvvələrin iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Siyasi partiyaları, müqavimət komitələrini və regional nümayəndələri əhatə edən real koalisiyanın formalaşması keçid prosesinin hərbi hakimiyyətin davamı kimi qiymətləndirilməsi ehtimalını azalda bilər.

Beləliklə, əl-Burhan üçün milli dialoq həm imkan, həm də ciddi sınaqdır. Ordu paytaxtı və ölkənin əhəmiyyətli hissəsini nəzarətə götürərək hərbi üstünlük əldə etsə də, yalnız hərbi nəzarət Sudanın yenidən birləşdirilməsi və uzun illər davam edən münaqişələrin əsas səbəblərinin aradan qaldırılması üçün kifayət etmir.

Əgər əl-Burhan mülki müxalifət qruplarını, müqavimət komitələrini, icma liderlərini və regional nümayəndələri etibarlı keçid planı ətrafında birləşdirə bilsə, milli dialoq Sudanın silahlı qrupların rəqabətindən funksional dövlət institutlarına və mülki idarəçiliyə keçidi üçün mühüm başlanğıc ola bilər.