Nə üçün açarı Tehranın əlində olan Hizbullah heç vaxt milli müqavimət hesab edilə bilməz?

Livanda onilliklər boyu toplanmış siyasi, iqtisadi və məzhəb ziddiyyətləri kimi köklü problemlər mövcuddur; bu problemlərə dövləti daxildən gəmirən və livanlıların sərvətlərini itirməsinə gətirib çıxaran korrupsiya da əlavə olunub. Bütün bu böhranların həlli Livan xalqı üçün ən vacib prioritetdir, lakin bunun üçün ilk növbədə özünün ən təməl vəzifəsini yerinə yetirən - bütün ölkə ərazisində təkbaşına mütləq hakimiyyət quran güclü bir dövlət lazımdır.

17 oktyabr 2019-cu ildə Livan xalqı ayağa qalxanda, etirazların mahiyyəti ilə bağlı hətta nümayişçilərin öz aralarında da fikir ayrılıqları yarandı. Bəziləri korrupsiya və hakim elita ilə mübarizə aparmaq üçün "Hizbullah"ın silahı məsələsini kənara qoymağın vacibliyini müdafiə edirdi; digərləri isə bəyan edirdi ki, silahlı qruplaşmaların, yəni "Hizbullah"ın tərksilahı həyata keçirilmədən Livanın problemlərinin həlli mümkün deyil. Zaman ikinci tərəfin tamamilə haqlı olduğunu sübut etdi.

Bu gün bəziləri həmin müzakirəni yenidən fərqli formada gündəmə gətirirlər. 2024-cü il və davam edən 2026-cı il müharibələrindən sonra yenidənqurma, Livanın cənubundan didərgin düşmüş bir milyondan çox insanın öz yurdlarına qayıtması, İsrailin işğal etdiyi ərazilərdən çıxarılması və "Hizbullah"ın silahına çıxış yolu axtarılması məsələləri irəli sürülür.

Beyrutda İran erasının sonu – Vaşinqton Hizbullahı bitirir?
İranın ərəb və türk dünyasına qarşı bitməyən aqressiyası

Yaxın keçmişə nəzər salsaq, həmin silahın Livana gətirdiyi fəlakətləri xatırlamaq lazımdır: İsrail 25 may 2000-ci ildə Livandan tam çıxdı və bununla da "müqavimət" silahına ehtiyac aradan qalxdı. Çünki müqavimət özlüyündə məqsəd deyil, sadəcə bir vasitədir. Lakin Suriya və İran rejimləri silahın saxlanılması üçün bəhanə olaraq Şəbaa fermalarını ortaya atdılar. Onilliklər ərzində Şəbaa fermaları mübahisəli olaraq qaldı, hər iki tərəf onun rəsmi olaraq Livana və ya Suriyaya aid olduğunu təsdiqləməkdən yayındı və silah yerində qaldı.

Həmin silah illər sonra Livanın Baş naziri Rəfiq Həririnin, ardınca isə bir çox siyasi və media xadiminin qətlində istifadə edildi. Livanlılar bu silahın taleyini müzakirə etmək üçün dialoq masası arxasına əyləşdilər. Baş katib livanlılara sakit yay və məqsədyönlü dialoq vəd edərkən, təşkilat iki israilli əsgəri qaçırdı və 2006-cı il müharibəsi başladı. Təşkilatın başladığı müharibəyə İsrail Livanın infrastrukturunu tamamilə darmadağın etməklə cavab verdi.

Bundan sonra "müqavimət" silahı birbaşa livanlıların sinəsinə tuşlandı və dövlətə öz gündəliyini diktə etməyə başladı. Həsən Nəsrullah silahın əsas məqsədinin elə özünü qorumaq olduğunu bəyan etdi. Beləliklə, İsrail amili artıq bəhanə olmaqdan çıxdı, silahın özü həm məqsədə, həm də vasitəyə çevrildi.

Daha sonra qruplaşma Suriya və Yəməndəki döyüşlərə qatıldı. Bölgə İranın və onun qüvvələrinin təzyiqi qarşısında aciz qaldığı kimi, rəsmi və ictimai Livan da silahın hökmranlığı qarşısında zəif düşdü.

Bu hegemonluq "Əqsa tufanı" əməliyyatına qədər davam etdi. Nəsrullah Livanı yenidən münaqişəyə sürükləyərək "Qəzzaya dəstək" əməliyyatına başladı. Yəni 2006-cı ildə olduğu kimi, İsrailə qarşı ilk gülləni yenə özü atdı. Bu addımın ağır nəticələrindən biri Nəsrullahın və qruplaşmanın bir çox yüksəkrütbəli komandirlərinin məhv edilməsi oldu.

Suriyada Əsəd rejimi çökdü və illər boyu silah və maliyyə daşınan əsas təchizat damarı kəsildi. Qruplaşma İsraillə faktiki təslimiyyət razılaşması imzalamağa məcbur oldu. İran və beyni dini şüallarla yuyulmuş qruplar bunu qəbul etmədi.

Atəşkəsdən istifadə edərək sıralarını bərpa etməyə çalışan qüvvələr 2026-cı ildə İranın ali dini rəhbəri Əli Xameneinin öldürülməsinin qisasını almaq adı ilə İsrailə yenidən raketlər atmağa başladı.

Bu hadisələri xatırlamağın səbəbi odur ki, bəziləri 26 il ərzində sınanmış və uğursuz olmuş köhnə təklifləri yenidən irəli sürür və bu dəfə fərqli nəticə gözləyirlər.

Livanın cənub sakinlərinin dəstəklənməsi və dağılmış kəndlərin bərpası irəli sürülən həllərdən biridir. Lakin cənub 2000-ci ildən bəri dəfələrlə yenidən qurulmayıbmı? Məhz bu qruplaşma (Hizbullah) sırf İran maraqlarına xidmət edən müharibələrə başlamaqla həmin torpaqların yenidən işğalına və dağıdılmasına səbəb olmadımı? Aydındır ki, bu gün masada silah varkən heç kim bərpa xərclərini ödəməyəcək; bu addımın qruplaşmanı zəiflədəcəyini iddia etmək isə sadəlövhlükdür.

Digər tərəf dialoqu silah məsələsinin həlli kimi təklif edir. İllər boyu ərəb və beynəlxalq vasitəçilərlə saysız-hesabsız dialoqlar keçirildi; nəticə isə qruplaşmanın dövlət üzərindəki nəzarətini gücləndirmək üçün istifadə etdiyi yalan danışıqlardan ibarət oldu. 26 illik cəhdlər tamamilə uğursuzluqla nəticələndi: silaha həll yolu tapılmadı, əksinə, onun dövlət üzərindəki təsiri daha da artdı.

Silah problemi Livanın daxili məsələsi kimi görünsə də, onun həlli Beyrutda deyil, Tehrandadır.

Qruplaşmanı bütün şiə icması ilə eyniləşdirmək və insanları bəraət axtarmağa məcbur etmək növbəti təzyiq üsuludur. Livanlılar şiə icmasını sakitləşdirmək adı altında silaha qarşı mövqelərini yumşaltmaq məcburiyyətində qalmamalıdırlar; əksinə, şiə icması öz övladları və Livan qarşısında məsuliyyət daşıyaraq ölkəyə yalnız qətl, təhdid və korrupsiya gətirən bu təşkilatdan tam ayrılmalıdır.

Rəsmi Livan İsraillə danışıqlara gedib. Bombardmanları, torpaqların işğalını və qətlləri dayandırmaq hökumətin seçdiyi danışıqlar yolunun üzərinə düşən məsuliyyətdir. Lakin bu gün əsl cəsarət bütün fəlakətlərdə təkcə İsraili günahlandırmaq deyil, hadisələri öz adı ilə çağırmaqdır. Bütün bunlara səbəb Hizbullah və heç sübhəsiz İRANdır. Livan və tərəfdaşları təşkilatın 2024-cü il razılaşmasından sonra etdiyi kimi, İsrail müharibəsindən sui-istifadə edərək silahını yenidən leqallaşdırmasına və güclənməsinə imkan verməməlidir.

Bu təşkilat yarandığı gündən bəri İrandakı teokratik rejimə xidmət etmək üçün formalaşıb; bu, siyasi ittiham deyil, təşkilatın öz rəsmi ideologiyasında açıq şəkildə yazılıb.

Qruplaşma heç vaxt Livanın milli partiyası olmayıb və onu "livanlılaşdırmaq" xülyadan başqa bir şey deyil. Şiə icmasına mənsub tərəfdarlar isə seçim etməlidirlər: son nəfəsini verən inqilab ixracı layihəsi uğrunda intihara getmək, yoxsa Livan dövlətçiliyinə qayıtmaq? İcmanı sakitləşdirmək bəhanəsi ilə bu təşkilata nicat qapısı açmaq cəhdləri isə bütün Livan tərəfindən qəti şəkildə rədd edilməlidir.