BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Məhəmməd Baqir Qalibaf bir çox məqamlarda Əli Laricaninin xələfidir, lakin o, sağlığında yaxın olduğu Ali Rəhbər Əli Xameneyinin xələfi olmayacaq. Çünki "Vəliyyi-fəqih"in xələfi mütləq "Ayətullah" rütbəli din xadimi olmalıdır, Qalibafın isə ali dini təhsili yoxdur. Hazırda Parlament sədri olan Qalibaf, ABŞ Prezidenti Donald Trampın adını çəkmədən birbaşa danışıqlara çağırdığı şəxsə çevrilib. Bu, onu İranın gələcək liderliyinə ən güclü namizəd edir – təbii ki, əgər gələcəkdə vəziyyət dəyişməsə və o, "azmış" bir raketin və ya daxili sui-qəsdin qurbanı olmasa.

Qalibaf ABŞ administrasiyası ilə təmasları sürətlə təkzib etsə də, İran Xarici İşlər Nazirliyi məsələnin ciddiliyindən danışır. Bu səbəbdən, o, bu gün Tehranda idarəetmə daxilindəki sürətli transformasiyaya rəhbərlik edə biləcək sima kimi görünür. Qalibaf daxili güc balansını dəyişən və beynəlxalq sistemlə qarşılıqlı əlaqə formasını yeniləyən sui-qəsd dalğaları nəticəsində "prezident" mövqeyinə doğru irəliləyir.

İrandakı bu dəyişikliklər təsadüf deyil; bu, 7 oktyabr 2023-cü ildə Qəzzada başlayan xarici hadisələrin, daxildəki iqtisadi böhranın, xalq etirazlarının və ondan əvvəl-sonra baş verən ABŞ-İsrail hava zərbələrinin yaratdığı yığımın nəticəsidir. Burada Qalibafın adı qanunverici rolunu aşaraq, hərbi aparatla siyasi-dini elita arasında əlaqələndirici halqa kimi ortaya çıxır. Xüsusilə də "üç Əli"nin – Əli Xameneyi, Əli Şəmxani və Əli Laricaninin yoxluğunun yaratdığı boşluq fonunda bu rol daha da qabarır.

Müharibə radikallar düşərgəsindəki güc mərkəzlərini köklü şəkildə yenidən qurdu. Ali rəhbərliyin və digər nüfuzlu liderlərin əməliyyatların ilk günündə və ya sonra öldürülməsi qərar qəbul edən mərkəzi hakimiyyəti zəiflətdi. Bu, rəhbərliyin Qalibaf və digərlərinin başçılıq etdiyi "üçüncü eşelon"un əlində cəmləşməsinə səbəb oldu. Bu gün Parlament sədri İranda keçid dövrünü idarə etmək üçün ən uyğun şəxs sayılır, lakin bu, institutlar arasındakı gərginliyi və mübarizəni dayandırmır. Sui-qəsdlər nəticəsində üçüncü dərəcəli məsuliyyət daşıyan bəzi SEPAH zabitləri və radikallar indi birinci dərəcəli rəhbər vəzifələrin astanasındadırlar.

"Hakim Alyans" və Müharibə Şurası

Qalibafın şəxsiyyəti SEPAH-ın keçmiş rəhbəri və hazırkı effektiv qərar qəbul edicisi Möhsün Rizayi ilə olan işgüzar əlaqələri sayəsində siyasi qərarları diktə etməyə qadirdir. Rizayi eyni zamanda yeni Rəhbər Müctəba Xameneyinin hərbi müşaviridir. Onlara Məhkəmə Hakimiyyətinin rəhbəri Möhsün Ejeini də əlavə etdikdə, bu üçlük Tehranda "Hakim Alyans" (ittifaq) kimi tanınır.

Meydanda isə Qalibaf əməliyyatları idarə edən və siyasi əmrlər verən üçlü "Müharibə Şurası"nda mühüm rol oynayır. Bu şuraya Qalibafdan əlavə, Möhsün Rizayi və son etirazların yatırılmasına rəhbərlik edən, hazırda isə meydanda müharibəni birbaşa idarə edən SEPAH komandanı Əhməd Vahidi daxildir.

Prezident Məsud Pezeşkian ilə olan bürokratik əlaqələrdə isə radikalların islahatçılar üzərindəki mütləq hakimiyyəti görünür. Bəzi siyasətçilər hesab edir ki, Pezeşkian İran prezidentləri arasında ən bəxtsizidir. Belə ki, Trend BİA-nın direktor müavini Rufiz Hafizoğlu, Azərbaycan mediasına verdiyi açıqlamada “ Pezişikanı bəxtis bir prezident” adlandırıb.

Hafizoğlu hesab edir ki, onun dövründə İran ABŞ və İsrail tərəfindən iki dəfə bombalandı, ölkənin rəhbəri öldürüldü və varislər cəmi bir neçə gün ərzində dəyişdi: atadan oğula, Laricanidən Qalibafa və indi də səhnədə görünməyən Müctəba Xameneyiyə qədər.

Pezeşkian hələ də prezident vəzifəsini tutsa da, onun rolu "Müharibə Şurası"nın xeyrinə xeyli marginallaşıb. Müharibənin əvvəlində o, Körfəz ölkələrinə edilən hücumlara görə üzr istəməyə və onları dayandıracağına söz verməyə çalışsa da, SEPAH və radikalların kəskin tənqidləri ilə üzləşərək geri çəkilməyə məcbur oldu. Bu gün Pezeşkian yalnız rəsmi bəyanatlar verən formal bir fiqur kimi görünür, faktiki hakimiyyət isə üçlü rəhbərliyin əlindədir.

Təhlükəsizlik rolundan siyasi rola

Qalibaf sadəcə ənənəvi siyasətçi deyil, o, inqilab nəslinin "tarixi simasıdır". Onun karyerası İran-İraq müharibəsi illərində SEPAH-da başlayıb və gənc yaşlarından hərbi rütbələrdə yüksəlib. O, SEPAH-ın Hərbi Hava Qüvvələrinə, sonra isə Polis qüvvələrinə rəhbərlik edib. Bu təcrübə ona "dərin dövlət" daxilində güc və nəzarət mexanizmlərini anlamaq imkanı verib. Daha sonra siyasi elitaya giriş açarı sayılan Tehran meri vəzifəsini tutub (ondan əvvəl bu vəzifədə Mahmud Əhmədinat olmuşdu). Mer vəzifəsindən sonra radikalların ən böyük fraksiyası ilə parlamentə daxil olub və spiker seçilib. Bu isə ona qanunvericilik üzərində hegemonluq və büdcələrin, xüsusən də hərbi büdcələrin yönləndirilməsi səlahiyyətini verib.

İranlı liderlərin ardıcıl sui-qəsdlərlə aradan qaldırılması Qalibafın qarşısındakı yolu təmizlədi. Eynilə Livanda İsrailin sui-qəsdləri nəticəsində "Hizbullah" rəhbərliyində Naim Qasım üçün yer açıldığı kimi. Lakin bu iki şəxsiyyətin qabiliyyətləri, siyasi və təhlükəsizlik rolları arasında böyük fərq var.

Sistemin üzləşdiyi sınaqlar

İran sistemi bir çox çətinliklərlə üz-üzədir. Müharibədən əvvəl milli valyutanın kəskin dəyər itirməsi və inflyasiya səbəbindən etiraz dalğası başlamışdı. Bu iqtisadi çöküş əsas malların qiymətinin ikiqat artmasına səbəb oldu və Pezeşkian hökuməti ittiham edildi. Qalibaf parlamentdə bu böhrandan istifadə edərək özünü "problemləri həll edən adam" kimi təqdim etdi və islahatçılara hücum edərək qiymət sabitliyi vəd etdi. Pezeşkian isə SEPAH-ın və Rəhbərin Ofisinin rəyi ilə ziddiyyət təşkil edən qərarlar qəbul etməsinə icazə verilmədiyi üçün vədlərini yerinə yetirə bilmir və siyasi zərbələr alırdı.

Qalibaf və siyasi təmizləmələr

Səlahiyyətli radikalların adəti üzrə, qanunlar hakimiyyət daxilindəki siyasi rəqibləri təmizləmək üçün alət kimi istifadə edildi. Qalibafın parlamentdə rəhbərlik etdiyi "Həssas vəzifələr haqqında qanun" ikili standartların nümunəsinə çevrildi. Bu qanun, yaxın ailə üzvlərindən biri xarici vətəndaşlığı olan şəxslərin həssas postlar tutmasını qadağan edir. Bu qanun keçmiş xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərifi Pezeşkianın müavini vəzifəsindən uzaqlaşdırmaq üçün tətbiq edildi. Eyni vəziyyət oğlu Almaniya vətəndaşı olan vitse-prezident Məhəmməd Rza Arifə də aid edildi. Lakin bənzər vəziyyətdə olan radikallara yaxın məmurlara toxunulmadı. Bu ayrı-seçkilik Pezeşkian hökumətinə olan etimadı həm daxildə, həm də xaricdə sarsıtdı və islahatçılarla radikal mühafizəkarlar arasındakı mübarizəni kəskinləşdirdi.

Qalibaf "güclü adam" rolunda uğur qazanacaqmı?

Tramp İranın enerji infrastrukturuna zərbələri beş gün müddətinə dayandırdığını elan edərək, İran tərəfi ilə konstruktiv danışıqların və razılaşma nöqtələrinin olduğunu qeyd etdi. Buna baxmayaraq, rəsmi İran mövqeyi ziddiyyətlidir: agentliklər danışıqları inkar edir, Xarici İşlər Nazirliyindən sızan məlumatlar isə dolayı yolla müzakirələrin getdiyini təsdiqləyir.

Mövcud məlumatlar göstərir ki, Rizayi və Vahidi ilə "qərar ittifaqı"na söykənən Qalibaf hazırda pərdəarxası danışıqları idarə etmək üçün ən güclü tərəfdir. Onun hərbi təhdid dili ilə rejimin sağ qalması istəyini birləşdirmək bacarığı onu Vaşinqton üçün əsas həmsöhbət edir. Vaşinqton onu SEPAH-ı gələcək hər hansı razılaşmaya məcbur edə biləcək yeganə şəxs kimi görə bilər.

Görünən odur ki, bu, tam bir hərbi siyasiləşmə mərhələsidir. Qalibaf, Rizayi və Ejei alyansı, yeni Rəhbər Müctəba Xameneyinin dəstəyi ilə dövləti xarici zərbələri udan və böhranı qonşulara ixrac edən bir hərbi kazarmaya çevirməyi bacarıb. Bu, Livanda "Hizbullah"ın, İraqda isə digər qruplaşmaların dövriyyəyə salınması və Körfəz şəhərlərinin bombalanması ilə müşayiət olunur.

Lakin rejimin bu zahiri sabitliyi daxili etirazlarla, xüsusən də islahatlara inanmayan gənc nəslin qəzəbi ilə üz-üzədir. Həmçinin müharibənin gətirdiyi hərbi və iqtisadi tükənmə də real təhlükədir. İran raket arsenalının və infrastrukturunun böyük hissəsini itirib ki, bu da onu rejimin sağ qalması müqabilində sonda ağır şərtləri qəbul etməyə məcbur edə bilər.

Növbəti həftələr Qalibafın başçılıq etdiyi alyansın İranı danışıqlar və atəşkəs yolu ilə təhlükəsiz sahilə çıxara biləcəyini, yoxsa ölkənin infrastrukturun tamamilə məhv edilməsinə səbəb olacaq genişmiqyaslı qarşıdurmaya sürüklənəcəyini müəyyən edəcək. Vahid və aydın qərar mərkəzinin olmaması danışıqlar yolunu riskli edir. Çünki hər an "azmış" bir raket rəhbərliyin iclasını vura bilər və ya haradansa gələn bir ekstremist sui-qəsd törədərək ölkənin məsuliyyətini dördüncü eşelondan olan yeni bir şəxsə ötürə bilər.