BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ və İsrailin İrana qarşı apardığı müharibənin nəticələri regionda yeni bir nizamın doğulmasına yol açacaq, yoxsa Şimali Afrika və Yaxın Şərqi daha dərin sabitliksizlik burulğanına sürükləyəcək? Bu sual hazırda qlobal siyasi dairələrin mərkəzindədir. Donald Trampın müharibədən əvvəl arzuladığı "sülh və yenidənqurma" vədi, İranın regional proksiləri vasitəsilə müqavimət göstərdiyi bir şəraitdə sınağa çəkilir.

Hazırda ABŞ və İsrailin Tehranı atəşkəs şərtlərini qəbul etməyə məcbur etmək üçün endirdiyi ağır zərbələr fonunda, İran özünün "strateji dərinliyini" genişləndirməyə çalışır. Tehran təkcə "Hizbullah" və husilər vasitəsilə İsraili və Bab əl-Məndəb boğazını hədəf almır, həm də Avropa İttifaqının nüfuz dairəsi və Cəbəllütariq boğazının qapısı sayılan Şimali və Qərbi Afrikada şiə nüfuzunu yaymaq üçün yeni müttəfiqlər axtarır.

Məğrib ölkələrinin İranla "soyuq" münasibəti

Şimali Afrika ölkələri Yaxın Şərqdəki müharibəyə eyni prizmadan baxmırlar. Maraqlıdır ki, Məğrib ölkələrindən (Mərakeş, Əlcəzair, Tunis) heç biri İran rəhbərliyinin öldürülməsi ilə bağlı başsağlığı verməyib və ABŞ-İsrail hücumlarını qınamayıb. İran hazırda İslam Respublikasının 47 illik tarixində ilk dəfə olaraq həm Yaxın Şərqdə, həm də Şimali Afrikada eyni vaxtda ikili təcrid vəziyyəti ilə üzləşib.

"Güclə gələn sülh" və iqtisadi xəyallar

Analitiklərin fikrincə, "güclə sülhün bərqərar olması" strateji məğlubiyyət və "təslimiyyət yolu ilə həll" nəzəriyyəsini tələb edir. Prezident Tramp müharibədən sonrakı dövr üçün Avropanın İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı "Marşall planı"na bənzər bir model hazırlayır. O, 1 trilyon dollardan çox investisiya ilə regionu "Şərqin Kaliforniyası"na çevirməyi hədəfləyir. Lakin bu iqtisadi arzunun reallaşması İran rejiminin ya daxildən süqutu, ya da hərbi təslimiyyəti ilə şərtlənir ki, bu da inqilabın "şəhidlik" ritorikası fonunda çətin görünür.

Qəsdən dağıdıcılıq nəzəriyyəsi

Vaşinqtonda belə bir qənaət var ki, "Vilaayəti-fəqih" rejimi iqtisadi tərəfdaşlıq məntiqi ilə deyil, "qəsdən dağıdıcılıq" (sabotaj) nəzəriyyəsi ilə hərəkət edir. Müharibənin ilk saatlarında İranın Körfəz ölkələrindəki enerji mənbələrini bombalaması, Hörmüz boğazını bağlaması və qlobal inflyasiyanı tətikləməsi buna sübut kimi göstərilir. Ekspert İdris əl-Qanbuqi qeyd edir ki, İranın bu hərəkətləri ərəb dünyası ilə münasibətləri daha da mürəkkəbləşdirir.

Müharibə bütün ərəb ölkələrinə zərər vursa da, coğrafi uzaqlıq səbəbindən Əlcəzair və Liviya fərqli durumdadır.

Əlcəzair: Avropa bazarlarında qaz satışını artırıb və xarici gəlirlərini yaxşılaşdırıb.

Mərakeş: Enerji idxalı xərcləri iki dəfə artıb, bu isə milyonlarla ailənin büdcəsinə mənfi təsir göstərib.

İraq: Hörmüzün bağlanması səbəbindən ixracatının və gəlirlərinin 60 faizini itirib.

"İnqilab ixracı" və uğursuz dövlət modeli

İran müasir institutlara malik dövlətdən ziyadə, öz inqilabını ixrac etməyə çalışan qapalı bir dini qrup təəssüratı yaradır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) 2026-cı il məlumatlarına görə, İranın ÜDM-i cəmi 375 milyard dollar təşkil edir. Müqayisə üçün:

Səudiyyə Ərəbistanı: 1,32 trilyon dollar
İsrail: 666,4 milyard dollar
BƏƏ: 601 milyard dollar
Bu rəqəmlər İranın iqtisadi baxımdan uğursuz dövlət statusuna yaxın olduğunu göstərir.

İranın Şimali Afrikaya sızma cəhdləri

ABŞ-ın keçmiş elçisi Ceyson Qrinblat qeyd edir ki, İranın ideoloji çərçivə, təlim və silahlandırma vasitəsilə yaratdığı proksi modeli artıq Şimali Afrikaya tərəf uzanır. Tehran Sahel ölkələrində (Mali, Burkina-Faso, Niger) Qərbin geri çəkilməsindən istifadə edərək nüfuzunu artırır. Rabatdakı "Kral Strateji Araşdırmalar İnstitutu" İranın dörd əsas hədəfini müəyyən edib:

Təbii resurslara (Niger uranı) çıxış.
Geosiyasi nüfuzun genişləndirilməsi.
Mədəniyyət mərkəzləri vasitəsilə "yumşaq güc" yaymaq.
Böyük Səhra bölgəsində sabitliyi pozmaq.

Mərakeş-İran qarşıdurması və Əlcəzairin mövqeyi

Mərakeş regionda İranın ekspansiyasına qarşı duran ən kəskin ölkədir. 2018-ci ildən bəri Rabatın Tehranda səfirliyi yoxdur; buna səbəb İranın Əlcəzair tərəfindən dəstəklənən "Polisario" cəbhəsini silahlandırmasıdır. Əlcəzair isə İrana İsrailə qarşı tərəfdaş kimi baxsa da, ABŞ ilə birbaşa qarşıdurmada İranın radikal addımlarına qoşulmağa risk etmir. Əlcəzair üçün İranla münasibətlər ideologiyadan çox, regional rəqibi Mərakeşə qarşı funksional bir seçimdir.

İran Şimali Afrikadakı rəqabəti diplomatik təcriddən qaçmaq və Qərb sanksiyalarından yan keçmək üçün bir fürsət kimi görür. Mərakeş isə regionun təhlükəsizliyi üçün İranın daxili işlərə qarışmayan, demokratik və beynəlxalq dənizçilik qaydalarına hörmət edən bir dövlətə çevrilməsini arzulayır.