BAKI,VOA
1980-ci illərə qədər tarix elmində ilk Osmanlı pulu Orxan bəyin adına buraxılan sikkə kimi qəbul edilirdi. Pul kəsilməsi müstəqilliyin ən vacib atributlarından biri hesab olunduğu üçün, ilk Osmanlı pulunun dəqiq nə vaxt buraxıldığı dövlətçilik tarixi baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Bəzi anonim Təvarih-i Al-i Osman əsərlərində və Hadidi Tarixində Osman Qazinin pul çıxardığına dair məlumatlara rast gəlinir. Lakin sonrakı dövrlərin tarix kitablarında qeyd olunan bu iddialar məsələyə kifayət qədər dəlil sayılmırdı və uzun müddət həmin dövrə aid heç bir fiziki pul tapılmamışdı.
İbrahim Artukun tapıntısı və elmi mübahisələr
Tarixçi İbrahim Artuk 1980-ci ildə Türkiyənin Sosial və İqtisadi Simpoziumunda təqdim etdiyi məqalədə İstanbul Arxeologiya Muzeyində qorunan və üzərində tarixi olmayan bir sikkəni ilk Osmanlı pulu kimi təqdim etdi. Bu pulun XIII əsrin əvvəllərində, Anadoluda monqol hökmranlığının zəiflədiyi illərdə buraxıldığı güman edilirdi. Lakin bu tapıntı bir çox tarixçi və numizmat tərəfindən qəbul edilməyib.
Görkəmli tarixçi Xəlil İnalcık bu pulların saxta olduğunu iddia edir. O bildirir ki, monqolların Eşrefoğulları və digər bəyliklərə qarşı nümayiş etdirdiyi sərt rəftarı nəzərə alsaq, Osman Qazi həmin dövrdə müstəqil pul zərb etməyə cəsarət edə bilməzdi.
Numizmatik anlaşılmazlıqlar və texniki analizlər
Osmanlı sikkələri üzərində sistemli araşdırmalar aparan Slobadan Sreckoviç də bu pulu tədqiq edərək onun Osman Qazi tərəfindən zərb oluna bilməyəcəyi qənaətinə gəlib. Numizmatika baxımından sikkə ilə bağlı bir çox şübhəli məqamlar var:
Hazırlanma texnikası: Sikkənin ön və arxa tərəfləri iki fərqli oymaçı tərəfindən hazırlanıb və hər iki üzündə adın olması müəmmalıdır.
Terminologiya: Sikkənin üzərindəki "duribe" (zərb edilmiş) sözü, daha sonrakı dövrlərdə zərb yeri göstərilən pullarda istifadə edilməyə başlanıb.
Hərəkəmələr: Sultan I Muradın (1623-1640) hakimiyyət illərində istifadə edilən dilçilik xüsusiyyətlərinin (hərəkəmələrin) bu pulda görünməsi digər qəribə nüansdır.
Çəki və forma: Sreçkoviçin sözlərinə görə, bu sikkə Hülakü hökmdarı Qazan xanın (1295-1304) “qoşa dirhəm”i əsasında hazırlansa da, çəki və forma baxımından onlara bənzəmir. Osman Qazinin dövrünə aid edilən bu pulun çəkisi 6,5 karatdır.
Elxanilər dövrü ilə müqayisəli təhlil
Numizmat Ditrix Şnadelbaxın Elxanilər dövründə pulların çəkisinin dəyişməsi ilə bağlı araşdırması göstərir ki, 6,5 karatlıq pullar yalnız hicri təqvimi ilə 723-cü ildən (miladi 1323) sonra zərb olunmağa başlayıb. Bu faktlar göstərir ki, İbrahim Artukun tapdığı pul dövrün sikkə inkişafı tarixinə uyğun deyil.
Amerika və İngiltərədə bəzi tarixçilər Osman Qaziyə aid başqa sikkələrin də olduğunu iddia etsələr də, onların saxta və ya həqiqi olması ilə bağlı hələlik heç bir ciddi elmi araşdırma aparılmayıb.
Mövcud elmi məlumatlar və numizmatik dəlillər təsdiq edir ki, ilk Osmanlı pulu Orxan Qazinin 1327-ci ildə "akçe" adı ilə zərb etdirdiyi gümüş sikkədir. Osman Qaziyə aid edilən tapıntılar isə tarixi və texniki uyğunsuzluqlar səbəbindən hələlik rəsmi elm tərəfindən qəbul edilmir.
