BAKI,VOA

Oruc tutmaq ictimai şüurda uzun saatlar ərzində qida və içkidən imtina etmək kimi qəbul edilsə də, bir çox müasir araşdırmalar Ramazan ayında çəkinin mütləq şəkildə azalmadığını göstərir. Əksinə, bəzi insanlarda çəki sabit qalır və ya artım müşahidə olunur. Bu paradoks son illərdə tədqiqatçıları Ramazan orucunun iştaha, maddələr mübadiləsi (metabolizm) və qidalanma davranışı üzərindəki real təsirlərini yenidən araşdırmağa sövq edib.

"Frontiers in Nutrition" jurnalında dərc olunan sistematik icmal və məlumat təhlili çərçivəsində tədqiqatçılar Ramazan ayında çəki dəyişikliklərinə dair 40-dan çox araşdırmanı nəzərdən keçiriblər. Nəticələr göstərib ki, çəki azalması baş versə belə, bu, adətən orucun ilk həftələrində məhdud və müvəqqəti xarakter daşıyır. Ay bitdikdən qısa müddət sonra çəki çox vaxt əvvəlki səviyyəsinə qayıdır.

Tədqiqat göstərir ki, gecə oyaqlığı və sahur üçün oyanmaq sirkad ritmi (bioloji saatı) dəyişir. Bu da iştahanın tənzimlənməsinə, aclıq və toxluq hormonlarının ifrazına birbaşa təsir edir. Gecə saatlarında daha çox qida qəbul etmək, yuxu rejimi daha nizamlı olanlarla müqayisədə axşam saatlarında aclıq hissinin daha güclü olmasına səbəb olur.

Aclıq hormonları mikroskop altında

"Nutrients" jurnalında dərc olunan klinik araşdırmada tədqiqatçılar sağlam iştirakçılarda toxluqla əlaqəli leptin və aclıqla əlaqəli qrelin hormonlarının səviyyəsini izləyiblər. Nəticələr gecə saatlarında leptin səviyyəsinin aşağı düşdüyünü, iftar vaxtı yaxınlaşdıqca isə qrelin səviyyəsinin kəskin yüksəldiyini göstərib. Bu da oruc gününün sonunda niyə daha şiddətli aclıq hiss edildiyini izah edir.

Tədqiqatçılar bu vəziyyəti "kalori kompensasiyası" (calorie compensation) adlandırırlar; bir çox oruc tutan şəxs iftardan sonra yüksək kalorili yeməklərə meyl edir ki, bu da gün boyu davam edən qida çatışmazlığını artıqlaması ilə bərpa edir.

Bioloji saatın pozulması

Məsələ təkcə kalorilərlə bitmir. Qətər və Britaniya akademik qurumlarından olan tədqiqat qrupu Ramazanda yuxu və yemək saatlarının dəyişməsinin sirkad ritm üzərindəki təsirlərini öyrənib. Bioloji saatın pozulması maddələr mübadiləsinin sürətinə və iştaha tənzimlənməsinə mənfi təsir göstərir. Yuxusuzluq bu hormonal təsiri daha da gücləndirir və bioloji amillərlə davranış amillərinin kəsişməsinə səbəb olur.

Beyin və "mükafat" reaksiyası

"Appetite" jurnalında dərc olunan araşdırma beynin iftardan əvvəl və sonra qida stimullarına verdiyi reaksiyanı test edib. Nəticələr göstərib ki, iftardan əvvəl beynin "qida mükafatı" (food reward) sistemi, xüsusən də şəkərli və yağlı qidalara qarşı həssaslığı əhəmiyyətli dərəcədə artır. Uzunmüddətli aclıq beynin mükafat sistemi ilə əlaqəli sinir dövrələrini aktivləşdirir və bu da oruc açılan kimi müəyyən növ qidaların həddindən artıq istehlakına yol açır.

Qan şəkərinin dalğalanması

"Diabetes Research and Clinical Practice" jurnalındakı icmal Ramazan orucunun qan şəkəri səviyyəsinə təsirini araşdırıb. Oruc bəzi sağlam insanlarda insulin həssaslığını yaxşılaşdıra bilər, lakin iftarda yüksək miqdarda sadə şəkər qəbul edildikdə qlükoza səviyyəsində kəskin dalğalanmalar yaradır. Bu dalğalanmalar axşam saatlarında təkrar aclıq tutmalarına səbəb olur və gün ərzində qəbul edilən ümumi kalori miqdarını artırır.

Araşdırmalar həmçinin kişilər və qadınlar arasında metabolik reaksiya fərqlərinin olduğunu göstərir. Məsələn, bəzi qadınlarda Ramazanın ikinci yarısında maye tutulması (ödem) baş verə bilər ki, bu da piy kütləsi artmasa belə, çəkinin artması hissini yaradır.

Müasir elmi icmallar sübut edir ki, orucun özü avtomatik olaraq həddindən artıq yeməyə və ya çəki artımına səbəb olmur. Lakin yuxu pozğunluğu, beynin qida mükafatına reaksiyasının artması və qan şəkəri dalğalanmaları kimi faktorlar insanları fərqinə varmadan daha çox yeməyə sövq edir. Ramazan mənəvi intizam ayı olsa da, sağlamlıq nəticəsini müəyyən edən əsas amil təkcə aclıq saatları deyil, orucun necə açılması və seçilən qidalanma tərzidir.