BAKI,AzerVoice
Ərəbistanlı Lourens (Tomas Edvard Lourens) Birinci Dünya müharibəsində Osmanlıya qarşı ərəb üsyanında iştirak etmiş britaniyalı zabit idi. O, regionu yaxşı tanıdığı üçün Britaniya kəşfiyyatında mühüm rol oynamışdı. Hərbi təlim keçməsə də, ərəb dəstələrinə rəhbərlik edərək bir sıra əməliyyatlarda iştirak edib. Müharibədən sonra siyasi işlərdə də fəaliyyət göstərmiş, lakin şöhrətdən uzaq durmağa çalışmışdı. 1935-ci ildə motosiklet qəzasında həlak olmuşdur.
1. Lourens nigahdankənar doğulub və atasının ölümündən sonra həqiqəti öyrənib
1879-cu ildə 18 yaşlı Sara Lourens irland zadəganı Sir Tomas Çapmanın malikanəsinə onun dörd qızına müəllimə işləməyə gəlmişdi. Çox keçmədən Çapmanla gizli münasibət qurdu və 1888-ci ildə oğlan uşağı dünyaya gətirdi. Skandal üzə çıxanda Çapman arvadını tərk edib yeni sevgilisi ilə İngiltərəyə köçdü. Onlar heç vaxt evlənmədilər, amma “Lourens” soyadını götürüb ər-arvad kimi davrandılar. Cütlüyün ikinci övladı olan Tomas Edvard Lourens yalnız 1919-cu ildə atasının ölümündən sonra ailəsinin əsl hekayəsini öyrəndi.
2. Həqiqi Lourens qısa boylu idi
1962-ci ildə çəkilən “Ərəbistanlı Lourens” filmində baş rolu oynayan Piter O'Tul 1,90 m boyu ilə ekranda uca görünürdü. Halbuki həqiqi Lourensin boyu cəmi 1,65 m idi. Uşaqlıqda keçirdiyi “qulaq dibi xəstəliyi” (mumps) onun boyunun qısa qalmasına səbəb olmuş ola bilər.
3. İlk dəfə Yaxın Şərqə Oksford tələbəsi kimi səyahət etdi
1909-cu ilin yayında Lourens Suriyaya və Fələstinə gedərək xaçlıların qalalarını öyrənmək üçün 1000 kilometrdən çox yolu piyada qət etdi. Bu səfərdə o, quldurların hücumuna məruz qaldı, döyüldü və yaralandı. Buna baxmayaraq, bir il sonra Britaniya Muzeyinin arxeoloji ekspedisiyası ilə yenidən Suriyaya döndü. Bu illər ərzində ərəb dilini öyrəndi və ərəblərə xüsusi bağlılıq hissi yarandı.
4. Heç vaxt hərbi təlim keçməyib
1914-cü ildə Britaniya ordusu onu Sinay yarımadasında arxeoloji ekspedisiyaya göndərdi, amma əslində bu, Osmanlı imperiyasının ərazilərini öyrənmək üçün gizli hərbi missiya idi. Birinci Dünya müharibəsi başlayanda Lourens Qahirədə kəşfiyyat zabiti kimi masa arxasında işləyirdi. 1916-cı ildə o, təlimsiz olmasına baxmayaraq, ərəb üsyanı zamanı döyüş yürüşlərinə və təhlükəli əməliyyatlara rəhbərlik etməyə başladı.
5. Müharibədə iki qardaşını itirdi
1915-ci ildə Lourensin iki qardaşı — Frank və Uill — Qərb cəbhəsində həlak oldu. Bu itki və Qahirədə masa arxasında işləməsi Lourensi vicdan əzabına saldı və o, ön cəbhəyə getmək qərarı verdi.
6. Şöhrəti müharibədən sonra gəldi
Birinci Dünya müharibəsinin sonunda Lourensin fəaliyyəti geniş tanınmadı. Hətta onun başına mükafat qoymuş türklər belə, necə göründüyünü bilmirdilər. Lakin 1919-cu ildə amerikalı müxbir Louel Tomas Yaxın Şərqdə gördüklərini foto və filmlərlə təqdim edəndə, Lourens qəhrəmana və dünya şöhrətli simaya çevrildi.
7. Şöhrət ordenini (knighthood) rədd etdi
1918-ci ildə Kral Corc V Lourensi saraya dəvət etdi və ona şöhrət ordeni təqdim etmək istədi. Lakin Lourens britaniyalıların ərəblərə verdiyi müstəqillik vədini yerinə yetirmədiyini düşündüyü üçün bu mükafatı rədd edib saraydan çıxdı.
8. Uinston Çörçillə çalışdı
1921-ci ildə Uinston Çörçill müstəmləkələr naziri olduqda Lourensi ərəb məsələləri üzrə müşavir təyin etdi. Onların münasibətləri dostluğa çevrildi və ömür boyu davam etdi.
9. Müharibədən sonra saxta adlarla yenidən orduya qoşuldu
1922-ci ildə Lourens məşhurluqdan qaçmaq üçün “Con Hium Ross” adı ilə Kral Hava Qüvvələrinə yazıldı. Jurnalistlər kimliyini üzə çıxardıqdan sonra ordudan kənarlaşdırıldı. Daha sonra “Tomas Edvard Şou” adı ilə Tank Korpusuna qoşuldu. Bu təxəllüsü o, dostu Corc Bernard Şounun şərəfinə götürmüşdü və ömrünün sonuna qədər istifadə etdi.
10. Motosiklet qəzasında öldü
Lourens motosiklet həvəskarı idi və 7 fərqli Brough Superior markalı motosikletə sahib olmuşdu. 1935-ci ilin mayında SS100 modeli ilə sürətlə hərəkət edərkən yolunda iki velosipedçi uşaq gördü və onlardan yayınmaq üçün manevr etdi. Lakin idarəni itirərək ağır beyin travması aldı və 19 may 1935-ci ildə, 46 yaşında vəfat etdi.
