BAKI, AzerVoice, Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti, xüsusi olaraq AzerVoice üçün.

Bir yazı yazdım və bir qism dostların narahatlığına səbəb oldu. Əslində, yazılarımda məqsəd təhqiq etmək şüurunu müsəlmanlar arasında fəallaşdırmaqdır. Yazdığın zaman neytral olmağa çalışmaq həqiqətin ortaya çıxmasına bu və ya digər şəkildə təsir edə bilər. Bəzən siz özünüz belə elmi dolaşıqlığa düşə bilərsiniz.

Təvəssül və şirk qavramları haqqında yazdıqdan sonra bu məsələ məni başqa bir suala yönəltdi. Ərəb müşrikləri bütlərin Allahdan müstəqil bir tasarruf gücünə malik olduğuna inanırdılarmı? Mən islama gələndən bunu belə öyrənmişdim ki, xeyr. Onlar Allahdan müstəqil bir şəkildə nə isə etmək, nə isə dəyişmək gücünə malik deyildilər. Bu məsələnin özəyi مِنْ دُونِ اللَّهِ ifadəsinin başa düşülməsidir. "Min dunillah" nə ifadə edir? Allahla yanaşı və ya Allahdan müstəqil ilahlarmı?

Məsələnin tədqiqi onu deməyə əsas verir ki, bir qism alimlər dilçilik və əqidə baxımından bunun hər iki mənada işlədilə biləcəyi düşüncəsindədirlər.

İbn Teymiyyə hesab edir ki,

وَمَعْنَى مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ مِنْ غَيْرِهِ مِمَّنْ يَجْعَلُونَهُ شَرِيكًا لَهُ فِي التَّصَرُّف

“Min dunillah – Allahdan başqa Onunla birlikdə təsərrüf sahibi etdikləri varlıqlar deməkdir.”. Burada ona işarə var ki, ərəb müşriklərinin bir qismində bütlərin müstəqil tasarruf sahibi olma etiqadı var idi.

Fəxr Razı isə hesab edir ki, “Min dūnillāh ifadəsi müstəqil təsərrüf iddiasına dəlalət edir.”

(Təfsir əl-Kəbir).

Beydavi isə hesab edir ki, bu ifadə Allahın yerinə qoyub güc sahibi etdikləri varlıqları bildirir.

Çox maraqlı məqam həm də odur ki, İbn Teymiyyə də min dunillah ifadəsinin açıqlanmasında Allahın izni olmadan onların təsir gücünə malik olduqlarına dair müşriklərin etiqadı olduğunu bildirir.

"المشركون يجعلون لآلهتهم نوعًا من التصرف والشفاعة بغير إذن الله

"Müşriklər ilahlarına Allahın icazəsi olmadan təsərrüf və şəfaət haqqı verirdilər. "

( Ər rəd ala l Bəkri )

Əbu Mənsur Maturudi deyir:

ظنوا في أوثانهم قدرة ليست إلا لله"

“Onlar bütlərdə yalnız Allaha məxsus güclər təsəvvür edirdilər.”

(Kitab at-Tövhid)

Şiə alimlərindən Şeyx Tusi yazır:
"المشركون كانوا يجعلون للأصنام ولايةً في الأمور"

“Müşriklər bütlərə işlərdə müəyyən vilayət (ixtiyar) verirdilər.”

Daha bir şiə alim Allamə Təbatəbai

"كانوا ينسبون للأصنام تأثيرًا تكوينياً"

“Onlar bütlərə yaradılışla bağlı təsir gücü verirdilər.”

(Təfsir əl-Mizan)

Bu məsələ onu deməyə əsas verir ki, Ərəb müşrikləri bütləri sadəcə “simvol” və ya “şəfaətçi şəkli” kimi görmürdülər.

Onların təsəvvüründə bütlər qismən və bəzi hallarda müstəqil güc sahibiydi, ruziyə, şəfaətə, qorumağa təsir edə bilərdi.

Ona görə də bu gün bəzi İslam alimləri təvəssül zamanı etiqad amilini önə çəkirlər. Onlar Quranda keçən min dunillah ifadəsini etiqad şərti ilə bağlayıb deyirlər ki, kim ki, birindən şəfaət tələbində olsa və onun tasarruf qüdrətinə inansa o zaman müşrik olar. Onların məsələyə yanaşması məhz bu min dunillah ifadəsinin açıqlanmasındadır.
Hər kəs məsələni özü anladığı şəkildə etiqad edən bilər. Lakin bu yazını yazdım ki, fərqli fikirləri başa düşək. Bilirəm bu yazım da bir başqa qism dostlarda narahatlıq doğuracaq. Allah hamımıza haqqı haqq olaraq görüb tabe olmağı nəsib eləsin. Batılı batil görüb ondan uzaq olmağı nəsib eləsin. Əmin