BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ Prezidenti Donald Trampın Tehranın dezinformasiya kampaniyalarında süni intellektdən (Sİ) istifadə etməsi barədə bəyanatı təsadüfi bir iddia deyil. İran daxili və xarici ictimai rəyi istiqamətləndirmək üçün informasiya əməliyyatlarından istifadə sahəsində uzunmüddətli tarixə malikdir. Lakin bu gün şahid olduğumuz mənzərə sadəcə bu fəaliyyətlərin davamı deyil; alətlərin keyfiyyətində, icra sürətində və təsir dairəsində baş verən köklü bir transformasiyadır.
Ötən onillik ərzində Tehran öz siyasi və təhlükəsizlik hədəflərinə çatmaq üçün "saxta profillər", sosial mühəndislik metodları və aşağı büdcəli rəqəmsal təsir kampaniyaları kimi nisbətən ənənəvi vasitələrə arxalanırdı. Lakin süni intellekt texnologiyalarının — o cümlədən mətn və təsvir generatorlarının, inandırıcı rəqəmsal personajların yaradılmasının — prosesə daxil edilməsi bu əməliyyatlarda keyfiyyət sıçrayışı yaratdı. İndi real ilə süni olanı fərqləndirməyin çətin olduğu məzmunları görünməmiş bir sürətlə istehsal etmək mümkündür.
Müasir münaqişələrdə süni intellektdən istifadə təkcə İranla məhdudlaşmır. ABŞ kəşfiyyat məlumatlarını təhlil etmək və hədəf təyini dəqiqliyini artırmaq üçün "Project Maven" proqramını inkişaf etdirib. İsrail ordusu isə hədəf seçmə imkanlarını gücləndirmək üçün "The Gospel" kimi Sİ dəstəkli sistemlərdən istifadə edir. Lakin fundamental fərq istifadənin mahiyyətindədir: ABŞ və İsrail süni intellekti döyüş meydanında əməliyyat səmərəliliyini artırmaq üçün tətbiq etdiyi halda, resursları məhdud olan və asimmetrik strategiyalara üstünlük verən İran ondan psixoloji təsir və "narrativlər müharibəsi"ni (narrative war) genişləndirmək üçün ucuz bir alət kimi istifadə edir.
Dezinformasiya irsi
İran rəqəmsal məkanı münaqişə meydanı kimi süni intellektin yaranması ilə kəşf etməyib. On ildən artıqdır ki, Tehran rəqəmsal aldatma, “şəxsiyyət oğurluğu” və siyasi hədəflər üçün insan etibarından sui-istifadə üzərində qurulmuş bütöv bir "informasiya müharibəsi" modeli formalaşdırıb.
İran kontekstində "Daimi Təkmil Təhdid" (APT) qruplarından danışarkən, söhbət təcrid olunmuş fərdlərdən deyil, mütəşəkkil və uzunmüddətli fəaliyyət göstərən komandalardan gedir. Bu komandalar texniki müdaxiləni sosial mühəndisliklə birləşdirərək rəqəmsal məkanı ikitərəfli alətə çevirirlər: bir tərəfdən sistemlərə sızmaq, digər tərəfdən isə siyasi, media və tədqiqat elitasının daxili dairələrinə yol tapmaq. Bu, informasiya müharibəsini sadəcə texniki fəaliyyət deyil, kəşfiyyat mühitinin ayrılmaz hissəsi edir.
"Newscaster" əməliyyatı bu yanaşmanın ən erkən nümunələrindən biridir. 2014-cü ilin may ayında ifşa olunan bu şəbəkə Facebook, LinkedIn və Twitter kimi platformalarda saxta personajlar yaradaraq onları saxta xəbər saytı ilə əlaqələndirmişdi. 2011-ci ildən başlayan bu kampaniya ABŞ, İsrail və digər ölkələrin hərbi rəsmiləri, diplomatları və müdafiə sektoru podratçıları daxil olmaqla iki mindən çox insanı hədəf almışdı. Bu əməliyyatın əhəmiyyəti hədəflərin sayında deyil, metodun özündə idi: birbaşa texniki sızmadan çox, qurbanlarla tədricən etibar münasibətləri qurub sonra ondan yararlanmaq.
Sonradan bu yanaşma tədqiqatçıları, jurnalistləri, akademikləri və dövlət rəsmilərini hədəf alan İran qrupları tərəfindən daha da inkişaf etdirildi. Bu qruplar akademik və ya media simalarını təqlid edərək rəsmi və etibarlı görünən interfeyslər vasitəsilə hədəflərinə çatmağa çalışırdılar. Təhlükəsizlik hesabatları göstərir ki, məqsəd sadəcə məlumat oğurluğu deyil, həm də qərarların verildiyi elita dairələrinə sızmaq idi.
Süni intellekt bu modeli yaratmadı, lakin onu kökündən dəyişdi və inkişaf etdirdi. Əvvəllər bu əməliyyatlar saxta kimliklərin qurulmasında böyük insan əməyi tələb edirdisə, bu gün generativ alətlər (generative AI) prosesi sürətləndirir, miqyasını genişləndirir və məzmunun keyfiyyətini artırır. İran nümunəsində süni intellekt mövcud modelin səmərəliliyini artıran bir "güc qatlayıcısı" (force multiplier) rolunu oynayır.
ABŞ-ın cavab tədbirləri
Lakin bu o demək deyil ki, İran ABŞ və ya Çinlə rəqabət aparacaq texnoloji gücə çevrilib. ABŞ-ın ixrac qaydaları səbəbindən Tehran qabaqcıl çiplərə və həssas Sİ texnologiyalarına çıxışda ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşir. Bu, serverlər, bulud xidmətləri və təchizat zəncirlərinə də şamil edilir və İranı aşağı büdcəli, lakin yüksək təsirli metodlara (dezinformasiya və sosial mühəndislik) fokuslanmağa məcbur edir.
Buna baxmayaraq, İran xarici satınalma şəbəkələri və vasitəçilər vasitəsilə bu məhdudiyyətləri aşmağa çalışır. 2023-cü ilin dekabrında ABŞ Ədliyyə Nazirliyi SEPAH-ın PUA proqramı üçün Amerika mikroelektronika komponentlərinin alınması ilə bağlı ittihamlar irəli sürmüşdü. 2025-ci ildə isə Çin və Honqkonq vasitəsilə Amerika komponentlərini əldə etməyə çalışan əlavə şəbəkələr aşkar edildi. Bu hallar göstərir ki, İranın problemi texnologiyadan tamamilə məhrum olmaq deyil, ağır sanksiyalar altında bu çatışmazlığı mütəşəkkil "dolanbac yollarla" kompensasiya etməkdir.
Vashingtonun bu fəaliyyətlərə qarşı reaksiyası da getdikcə sərtləşir. 19 mart 2026-cı ildə ABŞ Ədliyyə Nazirliyi İran Kəşfiyyat Nazirliyi ilə əlaqəli dörd internet domenini müsadirə etdi. Bu domenlərin kiberhücumlar, oğurlanmış məlumatların yayılması və jurnalistlərə qarşı təhrikçilik kimi "psixoloji müharibə" əməliyyatlarında istifadə edildiyi təsdiqləndi. Bu, SEPAH-ın kiber qanadının rəhbərlərindən olan Həmid Rza Ləşkəriana və su obyektləri kimi mühüm infrastrukturları hədəf alan "Cyber Avengers" qrupuna qarşı tətbiq edilən sanksiyalarla eyni zəncirin həlqələridir.
Süni intellektin praktiki tətbiqi
İranın süni intellektdən istifadə prosesini bir neçə mərhələdə izləmək olar:
Məlumat toplama: Açıq mənbələrdən hədəf şəxslər və qruplar haqqında məlumatların dil modelləri vasitəsilə sürətli analizi.
Rəqəmsal örtük yaratmaq: Real şəkillər və tutarlı tərcümeyi-hallarla dəstəklənən saxta personajların avtomatik yaradılması.
Məzmun istehsalı: Hər bir hədəf kütləsi üçün generativ modellər vasitəsilə fərdiləşdirilmiş məqalə, post və mesajların hazırlanması.
Avtomatlaşdırma və gücləndirmə: Məzmunun bot şəbəkələri vasitəsilə yayılması və real vaxt rejimində reaksiyaların analizi ilə mesajların redaktə edilməsi.
ABŞ Milli Kəşfiyyatının 2026-cı il mart ayı hesabatında qeyd olunur ki, İran hələ də kiber casusluq və elektron hücumlar vasitəsilə ABŞ-ın mühüm infrastrukturuna birbaşa təhdid yaradır. 2024-cü ildə OpenAI şirkəti İranla əlaqəli şəbəkələrin təbliğat məzmunu istehsal etmək üçün onların alətlərindən istifadə etdiyini aşkarlayaraq bu hesabları dayandırmışdı. 2025 və 2026-cı ilin hərbi münaqişələri zamanı süni intellektlə yaradılmış saxta hərbi əməliyyat videoları və şəkilləri sosial şəbəkələrdə geniş yayılaraq psixoloji təzyiq vasitəsinə çevrilib.
Nəticə olaraq, bu gün şahid olduğumuz şey İranın texnoloji sıçrayışı deyil, mövcud "asimmetrik müharibə" modelini süni intellekt vasitəsilə təkmilləşdirməsidir. İran böyük dil modelləri yaratmaqda qlobal güclərlə yarışmır, əksinə əlçatan alətləri öz çevik və mütəşəkkil casusluq sisteminə inteqrasiya edərək təsir imkanlarını maksimallaşdırır.
