BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

2024-cü ilin sonunda Suriyada Əsəd rejiminin süqutundan sonra Dəməşq və Vaşinqton arasında baş verənlər sadəcə münasibətlərin yaxşılaşması deyil, onilliklər boyu davam edən modeldən tamamilə fərqli yeni bir mərhələyə kəskin keçid idi. Bu yeni mərhələ artıq nəzarət və sanksiyalar deyil, yeni təşəbbüslər və koordinasiya üzərində qurulub. Lakin bu keçid sürətli olsa da, sabit deyil və tərəflərdən daha geniş olan mürəkkəb faktorların təsiri altında davamlı sınaqdan keçir.

Əsəd rejiminin süqutundan dərhal sonra Dəməşq tərəfindən yeni siyasi diskurs formalaşmağa başladı. Bu diskurs Suriyanı ənənəvi rəqib deyil, potensial tərəfdaş kimi təqdim etməyə yönəlmişdi. Bu yanaşma ABŞ-ın əvvəlki müdaxilə modellərindən yorulması və regionla münasibətlərdə yeni format axtarışı fonunda irəli sürüldü. Vaşinqton isə bu siqnalları qəbul edərək mərhələli addımlar atdı – əvvəlcə siyasi və təhlükəsizlik kanallarını bərpa etdi, daha sonra isə bir neçə ay ərzində sanksiyaları demək olar ki, tam şəkildə ləğv etdi.

Nəzarətdən yenidən tərifə keçid

Ekspertlər bildirir ki, bu transformasiyanı anlamaq üçün 2024-cü ildən əvvəlki münasibətlərə baxmaq vacibdir. O dövrdə Vaşinqton Dəməşqlə əlaqələri “nəzarət, təzyiq və məhdud əlaqə” üçlüyü çərçivəsində qururdu. Bu münasibətlər heç vaxt tərəfdaşlıq səviyyəsinə çatmamış, əsasən gərginliyin idarə olunmasına yönəlmişdi.

2000-ci illərin əvvəllərində, xüsusilə 2003-cü ildən sonra bu münasibətlər daha sərt mərhələyə keçdi. Siyasi təzyiq qanunvericilik təzyiqinə çevrildi və “Suriya Hesabatlılıq Aktı” və “Sezar Aktı” kimi qanunlar qəbul olundu. Bu isə sonradan hər hansı təşəbbüsü daha mürəkkəb hala gətirdi. Buna görə də, rejimin süqutundan sonra baş verənlər təkamül deyil, uzun müddətli kursun qırılması və Suriyanın ABŞ siyasətində yerinin yenidən müəyyənləşdirilməsi kimi qiymətləndirilir.

Dönüş nöqtəsi

Ekspertlər dönüş nöqtəsi kimi 2025-ci ildə Ər-Riyadda keçirilən görüşü göstərir. Bu görüşdə ABŞ prezidenti Donald Tramp ilə Suriya prezidenti Əhməd əş-Şəra bir araya gəlmişdi. Bu hadisə yeni mərhələnin siyasi elanına çevrildi.

Lakin bu görüş başlanğıc deyil, artıq davam edən prosesin kulminasiyası idi. Suriya rəhbərliyi əvvəlcədən ABŞ-ın əsas prioritetləri ilə bağlı mesajlar göndərmişdi. Bu mesajlara terrorla mübarizə, İranın təsirinin azaldılması və “SDQ” ilə gərginliyin artırılmaması daxil idi.

Vaşinqton bu siqnallara mərhələli cavab verdi: əvvəl etimad tədbirləri – bəzi sanksiyaların dayandırılması və diplomatik nümayəndə heyətlərinin göndərilməsi, daha sonra birbaşa təhlükəsizlik əməkdaşlığı və nəhayət sanksiya sisteminin tam yenidən qurulması. Bu proses göstərir ki, münasibətlər emosional siyasi qərar deyil, qarşılıqlı öhdəliklərin test edilməsi əsasında qurulub.

Şərtli tərəfdaşlıq

Ekspertlərə görə, yeni təşəbbüslər tam ittifaqa çevrilməyib, müəyyən şərtlərlə məhdudlaşdırılıb. Bu şərtlər artıq təzyiq vasitəsi deyil, münasibətlərin inkişaf səviyyəsini ölçən meyar rolunu oynayır.

Əsas şərtlərdən biri siyasi keçid məsələsidir. ABŞ konkret model diktə etməsə də, müəyyən səviyyədə təmsilçilik və sabitlik təmin edən idarəetmə sistemi tələb edir. Bu, ABŞ-ın əvvəlki siyasətinə yenidən baxdığını göstərir.

Digər əsas məsələ terrorla mübarizədir. Vaşinqton təhlükəsizlik yükünü tədricən Dəməşqə ötürmək istəyir və bu, ABŞ qoşunlarının çıxarılması ilə nəticələnib.

İranın təsirinin azaldılması da əsas prioritetlərdəndir. ABŞ hesab edir ki, Suriyanın sabitliyi İran şəbəkələrinin zəiflədilməsindən asılıdır.

İsrail ilə münasibətlər isə ən həssas mövzudur. ABŞ normallaşmanı təşviq edir, Dəməşq isə bunu suverenlik və regional balanslarla əlaqələndirərək ehtiyatlı davranır.

Təzyiq altında praqmatizm

Dəməşq bu şərtləri məhdudiyyət yox, imkan kimi qəbul edib və seçici praqmatik siyasət yürüdüb.

Terrorla mübarizədə aktiv iştirak edərək ABŞ-la etimadı gücləndirib. İranla bağlı isə onun şəbəkələrinə qarşı təhlükəsizlik tədbirləri görərək əməkdaşlığı artırıb.

Ən həssas məsələlərdə isə – xüsusilə siyasi keçid mövzusunda – tədrici yanaşma seçilib. Məqsəd sabitliyi qorumaqla islahatları balanslaşdırmaq olub.

“SDQ” məsələsində isə ABŞ qoşunlarının çıxarılmasından istifadə edərək güc balansını dəyişməyə çalışıb, lakin birbaşa qarşıdurmadan qaçıb.

İsrail düyünü

Ekspertlər qeyd edir ki, İsrail faktoru münasibətlərin ən mürəkkəb hissəsidir. ABŞ normallaşmanı regionun yenidən qurulmasının bir hissəsi hesab edir, Dəməşq isə bunu İsrailin 2024-dən sonra işğal etdiyi ərazilərdən çıxması ilə şərtləndirir.

Dolayı danışıqlar aparılsa da, ciddi nəticə əldə olunmayıb. İsrailin Suriyadakı hərbi əməliyyatları davam edir və bu məsələ münasibətlər üçün əsas təzyiq nöqtəsi olaraq qalır.

Koordinasiya ilə tərəfdaşlıq arasında

Ekspertlər bildirir ki, münasibətlər hələ tam strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə çatmayıb. Əsasən təhlükəsizlik sahəsində yüksək koordinasiya mövcuddur, lakin siyasi ittifaq formalaşmayıb.

Bu vəziyyət keçid dövrünün xarakterini əks etdirir. Tərəflər münasibətlərin sərhədlərini test edir və uzunmüddətli öhdəliklərdən çəkinirlər.

Eyni zamanda, bu münasibətlər bir sıra ciddi problemlərlə üzləşir:

ABŞ, Suriya və İsrail istiqamətlərinin bir-biri ilə bağlılığı

Suriyanın təhlükəsizlik potensialının hələ tam formalaşmaması

İranın regiondakı təsirinin geniş olması

Son nəticədə ABŞ-Suriya münasibətləri sürətlə dəyişir, lakin hələ sabitləşməyib. Dəməşq bunu yeni fürsət kimi görür, Vaşinqton isə yeni xarici siyasət modelinin sınağı kimi yanaşır.

Bu yaxınlaşma müəyyən balans üzərində qurulub:

irəliləyiş mümkündür, lakin şərtlidir; davamlılıq mümkündür, lakin zəmanətli deyil.

Əsas sual münasibətlərin davam edib-etməyəcəyi deyil, onların hansı həddə qədər inkişaf edə biləcəyidir.