BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Rusiya-İran münasibətləri göründüyü kimi deyil
Rusiyanın İranla münasibətlərini anlamaq üçün yalnız bu gün baş verən hadisələrə baxmaq kifayət deyil. Bu münasibətlər əsrlərlə formalaşmış mürəkkəb tarixi, qarşılıqlı ehtiyatlılığı və strateji hesablamaları özündə birləşdirir.
XVIII əsrdən etibarən çar Rusiyası həm Osmanlı dövlətinin, həm də Qacarlar dövlətinin ən böyük rəqiblərindən biri olub. Rusiya hər iki dövlətin zəiflədilməsi və ərazilərinin parçalanması istiqamətində mühüm rol oynayıb. Balkanlardakı xristian xalqların Osmanlı dövlətindən ayrılmasını təşviq edib. Çar II Aleksandr Osmanlı dövləti barədə "xəstə adam" ifadəsini işlədərək onun zəiflədilməsi və işğalının əsaslandırılmasına çalışıb. Bu proses nəticəsində Böyük Britaniya və Fransanın bölgədə təsiri daha da artıb.
XIX əsrdə Rusiya Yaxın Şərqdə konsulluqlar, dini missiyalar, məktəblər və şərqşünaslıq fəaliyyətləri vasitəsilə nüfuz yaratmağa çalışırdı. Xüsusilə pravoslav xristian icmalarına himayədarlıq edir, onların övladlarını Moskva və Sankt-Peterburqda təhsil almağa cəlb edirdi. Bu siyasət müəyyən mənada Fransanın maronit və katoliklərə, Böyük Britaniyanın isə druzlara yönəlmiş himayə siyasətini xatırladırdı. Məqsəd Osmanlı dövlətinin təbəələrinin sədaqətini qazanmaq və onları xarici təsir dairəsinə daxil etmək idi.
Ağır yük və "korlanmış kolbasa"
Sovet İttifaqı yarandıqdan sonra Moskvanın Yaxın Şərqə marağı davam etdi. Sovet Kommunist Partiyasının sənədlərində bölgə tez-tez "Ərəbistan" kimi qeyd olunurdu. Partiyanın beynəlxalq fəaliyyəti Kommunist İnternasionalı vasitəsilə həyata keçirilir, dünya üzrə kommunist partiyalarına dəstək verilirdi.
İkinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər Sovet İttifaqı özünü dünyadakı yeganə sosialist dövlət kimi təqdim edirdi. Müharibədən sonra isə Mərkəzi və Şərqi Avropada kommunist hökumətlər quruldu və Moskvanın rəhbərlik etdiyi sosialist blok formalaşdı. Bu blok siyasi, hərbi və iqtisadi baxımdan Sovet İttifaqından asılı vəziyyətdə idi.
Lakin bu sistem Moskvanın üzərinə böyük iqtisadi və siyasi yük qoyurdu. Rəvayətə görə, Sovet rəhbəri Leonid Brejnev sosialist ölkələrin rəhbərlərinin davamlı tələblərindən bezərək onları istehzalı şəkildə "korlanmış kolbasa" adlandırırdı.
Oxşar vəziyyət Sovet İttifaqının Misir və Suriya kimi müttəfiqləri ilə münasibətlərində də müşahidə olunurdu. 1967-ci ildə İsrailin Misir, Suriya və İordaniyaya qarşı müharibəsindən sonra Sovet İttifaqı Misir və Suriyanın ordularını yenidən silahlandırdı, minlərlə hərbi mütəxəssis göndərdi.
Ancaq bu yardımın da müəyyən hədləri vardı. Verilən silahlar İsrail qarşısında tam məğlubiyyətin qarşısını almağa və müəyyən tarazlıq yaratmağa kifayət etsə də, İsrailin hərbi üstünlüyünü aradan qaldıracaq səviyyədə deyildi.
Bu tarixi fon bu günkü Rusiya-İran münasibətlərini anlamaq üçün vacibdir.
Strateji ehtiyat sistemi
Rusiya ilə İran arasındakı münasibətlər rəsmi hərbi ittifaqdır, yoxsa qarşılıqlı ehtiyatlılıq üzərində qurulan praqmatik tərəfdaşlıq?
2026-cı ilin aprelində İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin Sankt-Peterburqda Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşü Qərb mediasında iki ölkə arasında ittifaqın gücləndirilməsi kimi təqdim olundu. Lakin beynəlxalq münasibətlər üzrə bir çox mütəxəssis bu yanaşmanın reallığı tam əks etdirmədiyini bildirir.
Onların fikrincə, ortada klassik hərbi ittifaq deyil, "etimadsız strateji yaxınlaşma" mövcuddur. İran öz təhlükəsizliyini tam şəkildə Rusiyaya həvalə etmir. Əksinə, strateji imkanlarını şaxələndirməyə çalışır.
Bu yanaşmada Rusiya İranın daha geniş təhlükəsizlik sisteminin yalnız bir hissəsidir. Həmin sistemə Çin, regional tərəfdaşlar, BRİCS Plus qrupu və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi çoxşaxəli platformalar da daxildir. Məqsəd asılılıq yaratmaq deyil, xarici təzyiqlərə qarşı dayanıqlılığı artırmaqdır.
Tarixin yükü: yaddaş, etimadsızlıq və strateji hesablamalar
Rusiya-İran münasibətlərini tarixi amillər olmadan başa düşmək mümkün deyil.
1813-cü ildə imzalanmış Gülüstan müqaviləsi və 1828-ci ildə imzalanmış Türkmənçay müqaviləsi İranın strateji yaddaşında ağır məğlubiyyətlər kimi qalır.
Sovet dövrü də etimadsızlığı artırıb. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Sovet İttifaqı Cənubi Azərbaycanda fəaliyyət göstərən hərəkatları dəstəkləyib. Təbrizdə Cəfər Pişəvərinin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Xalq Hökuməti və Mahabadda qısaömürlü kürd respublikası həmin dövrün məhsulu idi.
Bu hadisələr İran siyasi düşüncəsində Rusiyanın fürsət düşdükdə İranın zəifliyindən istifadə edə biləcək güc olduğu fikrini gücləndirib.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra da Moskvanın siyasəti tam dəyişməyib. Rusiya İranın nüvə proqramı ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının sanksiya qərarlarını dəstəkləyib. Hətta 2010-cu ildə İrana "S-300" hava hücumundan müdafiə sistemlərinin verilməsini dayandırıb.
Bununla yanaşı, Rusiya İranın nüvə proqramı üzrə danışıqlarda əsas vasitəçilərdən biri olub, Buşəhr atom elektrik stansiyasının tikintisində iştirak edib və nüvə sazişinin həyata keçirilməsinə töhfə verib.
Bütün bunlar göstərir ki, Rusiya ilə İran arasında münasibətlər ideoloji yaxınlıqdan deyil, zərurətdən qaynaqlanır. Tərəflər bir-birinə müəyyən sahələrdə ehtiyac duyurlar, lakin tam etibar etmirlər.
Hərtərəfli əməkdaşlıq, lakin ittifaq deyil
ABŞ və İsrailin İrana qarşı siyasəti fonunda Rusiyanın rolu İranı hərbi yolla xilas etmək deyil. Moskvanın əsas məqsədi İranın tam təcrid olunmasının, zəiflədilməsinin və strateji məğlubiyyətə uğramasının qarşısını almaqdır. Bu dəstək müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərir. Diplomatik sahədə Rusiya BMT Təhlükəsizlik Şurasındakı mövqeyindən istifadə edərək İranın beynəlxalq təcridini çətinləşdirir. Texnologiya sahəsində hava hücumundan müdafiə sistemləri, elektron müharibə imkanları və digər müdafiə texnologiyaları İranın hərbi imkanlarını gücləndirir. İqtisadi sahədə isə tərəflər sanksiyalardan yan keçmək üçün milli valyutalarla ticarət, enerji əməkdaşlığı və alternativ ödəniş sistemləri üzərində işləyirlər.
Bu əməkdaşlığın həyata keçirilməsi üçün rəsmi hərbi ittifaqın olması vacib deyil. Əsas məsələ İranın diplomatik, iqtisadi və hərbi baxımdan fəaliyyət qabiliyyətini qorumasıdır.
Avrasiya sistemi: təzyiqlərə qarşı yeni model
Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, Rusiya-İran münasibətlərinin əsl əhəmiyyəti yalnız ikitərəfli əlaqələrdə deyil.
Hazırda Qərbin təzyiq siyasətlərinə qarşı yeni bir beynəlxalq əməkdaşlıq modeli formalaşır. Bu model hərbi ittifaqlara deyil, çevik tərəfdaşlıqlara əsaslanır.
Bu sistemdə Rusiya strateji dərinlik, hərbi texnologiya və diplomatik dəstək təqdim edir.
İran regional təsir imkanları və qeyri-ənənəvi güc vasitələri ilə iştirak edir.
Çin isə iqtisadi imkanlar və maliyyə alternativləri təmin edir.
BRİCS Plus və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi platformalar koordinasiya yaratsa da, üzvlər üçün məcburi hərbi öhdəliklər müəyyən etmir.
Bu səbəbdən Rusiya ilə İran arasındakı 17 yanvar 2025-ci il tarixli Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq Müqaviləsi NATO tipli müdafiə öhdəlikləri nəzərdə tutmur. Müqavilə müdafiə, enerji, ticarət və texnologiya sahələrində əməkdaşlığı genişləndirsə də, tərəfləri bir-birinin müharibəsinə qoşulmağa məcbur etmir.
Gələcək perspektiv
Bütün yaxınlaşmalara baxmayaraq, münasibətlərin müəyyən sərhədləri qalır.
İran xarici siyasətində müstəqilliyi qorumağa çalışır. Buna görə də Rusiya ilə əlaqələri gücləndirsə də, Çinlə münasibətləri inkişaf etdirir, regional tərəfdaşlarını genişləndirir və daxili imkanlarını artırır.
Rusiya da oxşar şəkildə ehtiyatlı davranır. Ukrayna müharibəsinin yaratdığı yük Moskvanın yeni və genişmiqyaslı öhdəliklər götürməsinə mane olur.
Ekspertlərin fikrincə, gələcəkdə iqtisadi inteqrasiya, hərbi koordinasiya və diplomatik əməkdaşlıq dərinləşəcək. Lakin münasibətlər yenə də formal hərbi ittifaq səviyyəsinə çatmayacaq.
Beləliklə, Abbas Əraqçi ilə Vladimir Putinin görüşünü klassik müttəfiqliyin möhkəmlənməsi kimi deyil, yeni beynəlxalq sistemin formalaşmasının növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.
