BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Yaxın Şərqdə son günlər baş verən diplomatik proseslər Livanı regional siyasi gündəmin mərkəzinə çevirib. Vaşinqton və Tehran arasında əldə olunan çərçivə razılaşması fonunda Livan həm yeni imkanlarla, həm də ciddi risklərlə üz-üzə qalıb. Müşahidəçilər hesab edirlər ki, qarşıdakı həftələrdə veriləcək qərarlar ölkənin gələcək təhlükəsizlik və siyasi kursunu müəyyən edə bilər.
Məlumata görə, İran tərəfi İsrailin Beyrutun cənub ətrafına endirdiyi zərbələrdən sonra Livanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasını ABŞ ilə əldə edilmiş müvəqqəti anlaşmanın əsas elementlərindən biri kimi gündəmə gətirib. Tehran hesab edir ki, Livana qarşı hərbi əməliyyatların dayandırılması Vaşinqtonla əldə olunan razılaşmanın ayrılmaz hissəsidir.
İran diplomatiyası İsrailin son hərbi addımlarını ABŞ ilə aparılan danışıqlar prosesini pozmağa yönəlmiş cəhd kimi qiymətləndirərək Vaşinqtonu Təl-Əvivin davranışına nəzarət etməyə və onu öhdəliklərə əməl etməyə məcbur etməyə çağırıb. Xüsusilə Livan məsələsinin razılaşma çərçivəsində mühüm yer tutduğu vurğulanır.
Mənbələrin məlumatına görə, ABŞ Prezidenti Donald Tramp vasitəçilər üzərindən İrana müraciət edərək Beyrutun cənub ətrafının bombardmanına cavab verməməyə çağırıb. Bu addımın İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahunun bölgədə gərginliyi artırmaq planlarının qarşısını almağa yönəldiyi bildirilir. Bu isə Vaşinqtonun razılaşmanın davam etdirilməsində maraqlı olduğunu, İsrail rəhbərliyinin isə fərqli mövqe tutduğunu göstərən siqnal kimi qiymətləndirilir.
Bəzi İsrail mənbələrinin məlumatına görə, Tramp son hadisələrdən sonra Netanyahunun davranışını tənqid edib və onun qərarlarını sərt şəkildə qiymətləndirib.
Livan iki siyasi xətt arasında
Son həftələr ərzində Livan siyasətində iki fərqli istiqamətin formalaşdığı müşahidə olunur. Birinci istiqamət Livan hökuməti və prezident administrasiyasının dəstəklədiyi, ABŞ-la əməkdaşlığa əsaslanan siyasi kursdur. Bu xətt ölkənin suverenliyi və müstəqil qərarvermə hüququnun gücləndirilməsi şüarı altında təqdim edilir.
Digər istiqamət isə İslamabad diplomatik xətti kimi xarakterizə olunur. Livan parlamentinin sədri Nəbi Berri bu yanaşmaya açıq etiraz etməyib. Həmçinin Livan Silahlı Qüvvələrinin komandanı general Rudolf Heykəlin iyunun 6-da Pakistana səfəri də bu istiqamətin əhəmiyyətinin artdığını göstərən amillərdən biri hesab edilir.
ABŞ-ın Beyrutdakı səfiri Mişel İssa da İranla ABŞ arasında aparılan danışıqların Livan üçün müəyyən imkanlar yarada biləcəyini bildirib.
Çərçivə razılaşmasının elan olunmasından dərhal sonra parlament sədri Nəbi Berri sənədi müsbət qiymətləndirib. Ardınca Livan Prezidenti Cozef Aun da razılaşmanı alqışlayaraq gərginliyin azaldılması istiqamətində göstərilən səylərə görə bütün tərəflərə təşəkkürünü ifadə edib.
Ekspertlərin fikrincə, Livan daxilində suverenlik tərəfdarlarının razılaşmanı dəstəkləməsi onların Vaşinqton xəttindən imtina etməsi anlamına gəlmir. Əksinə, bu, yaranmış yeni siyasi reallığın qəbul edilməsi kimi qiymətləndirilir. Çünki İslamabad xətti indiyədək Livan hökumətinin nail ola bilmədiyi nəticəyə – İsrail ilə Livan arasında qarşılıqlı atəşkəsə yaxınlaşmağa imkan yaradıb.
Livan üçün yeni imkanlar
Analitiklərin fikrincə, İranın Livan məsələsini ABŞ-la aparılan danışıqların əsas gündəmlərindən birinə çevirməsi və Vaşinqtonu İsrailin davranışına görə məsuliyyət daşıyan tərəf mövqeyinə gətirməsi Beyrut üçün yeni diplomatik imkanlar açır.
Bu vəziyyət Livan rəhbərliyinə İsraillə aparılan danışıqlar strategiyasını yenidən nəzərdən keçirmək imkanı verir. Çünki Təl-Əviv hələ də hərbi əməliyyatları davam etdirmək, Hizbullaha qarşı mübarizəni genişləndirmək və ölkənin cənubunda təsir imkanlarını qorumaq niyyətini gizlətmir.
Müşahidəçilər hesab edirlər ki, rəsmi Beyrut atəşkəs şəraitində İslamabad diplomatik xətti ilə əməkdaşlığı gücləndirə və İran, Pakistan, Qətər və digər vasitəçilərin Vaşinqtona təsir imkanlarından faydalana bilər. Məqsəd İsrailə təzyiqləri artırmaq və onun Livan ərazilərindən çıxmasına nail olmaqdır.
Eyni zamanda Prezident Cozef Aun ölkə daxilində geniş siyasi dialoqun başlanmasına təşəbbüs göstərə bilər. Bu çərçivədə baş nazir, parlament sədri Nəbi Berri və Hizbullahı təmsil edən siyasi qüvvələrin iştirakı ilə milli konsensus platformasının yaradılması mümkün variantlardan biri kimi dəyərləndirilir.
Belə bir dialoq daxili siyasi gərginliyin azaldılmasına, hökumətlə Hizbullah arasında yaranmış fikir ayrılıqlarının yumşaldılmasına və milli mövqenin formalaşdırılmasına xidmət edə bilər. Ekspertlər hesab edirlər ki, daxili parçalanma İsrailin danışıqlarda istifadə etdiyi əsas üstünlüklərdən biridir.
Livanın ərəb ölkələri ilə münasibətlərini daha da gücləndirməsi də mühüm amil kimi göstərilir. Qətər, Misir, İordaniya və Türkiyə kimi regional aktorların prosesdə fəal iştirakı Beyrutun diplomatik mövqeyini gücləndirə bilər.
Vaşinqton-Tehran münasibətlərində yeni mərhələ
Son razılaşma ABŞ və İran arasında uzun müddətdir davam edən qarşıdurmada mühüm dönüş nöqtəsi hesab edilir. Belə ki, Vaşinqton əvvəllər İranın nüvə proqramının, raket imkanlarının və regional müttəfiqləri ilə əlaqələrinin məhdudlaşdırılmasını əsas hədəf kimi təqdim edirdisə, hazırda daha çox siyasi həll yollarına üstünlük verməyə başlayıb.
Məlumata görə, tərəflər nüvə proqramı ilə bağlı müzakirələrin müəyyən müddətə təxirə salınması, regiondakı müxtəlif cəbhələrdə hərbi əməliyyatların dayandırılması, Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası və İrana qarşı bəzi məhdudiyyətlərin yumşaldılması məsələlərini müzakirə edirlər.
Bu yanaşma ABŞ-ın hərbi vasitələrlə siyasi məqsədlərə nail olmaq strategiyasının zəiflədiyini göstərən əlamət kimi qiymətləndirilir.
İsrail razılaşmadan narazıdır
Analitiklər bildirirlər ki, İsrail Vaşinqton və Tehran arasında əldə olunan razılaşmanın qarşısını almaq cəhdlərində uğur qazana bilməyib. Son günlər Beyrutun cənub ətrafına endirilən zərbələr də bu prosesə təsir göstərmək cəhdi kimi qiymətləndirilir.
Bununla belə, İsrail rəhbərliyi Livan məsələsinin İranla bağlanan razılaşmadan ayrılmasına çalışır. Müşahidəçilərin fikrincə, Təl-Əviv ABŞ Konqresi, Ağ Ev və müxtəlif lobbi qrupları vasitəsilə Vaşinqtona təzyiqləri artıraraq Livanla bağlı öhdəliklərin icrasını əngəlləməyə çalışacaq.
Məlumata görə, Benyamin Netanyahu yaxın vaxtlarda ABŞ-a səfər etməyi və Tramp administrasiyası ilə intensiv məsləhətləşmələr aparmağı planlaşdırır. Məqsəd Vaşinqtonu İsrailin Livandakı hərbi əməliyyatlarını davam etdirməsinə razı salmaqdır.
İsrailin ifrat sağçı siyasi qüvvələri Livanın cənubunda mövcudluğu yalnız təhlükəsizlik məsələsi kimi deyil, həm də ideoloji və siyasi məqsəd kimi qiymətləndirirlər. Bu yanaşma qarşıdan gələn parlament seçkiləri fonunda daxili siyasi alət rolunu da oynayır.
İsrailin müdafiə naziri İsrael Kats da son açıqlamalarında ölkəsinin Livan, Suriya və Qəzza ilə bağlı mövqeyində geri çəkilməyəcəyini bildirib. O, İsrail qüvvələrinin Livandan çıxmasının nəzərdə tutulmadığını və hərbi fəaliyyətlərin davam etdiriləcəyini vurğulayıb.
Bu səbəbdən Livan məsələsinin qarşıdakı həftələrdə Vaşinqton və Tehran arasında aparılan danışıqların ən həssas mövzularından birinə çevriləcəyi gözlənilir.
Həlledici məqam yaxınlaşır
Mövcud vəziyyətdə Livan qarşısında duran əsas vəzifə ölkənin bütün siyasi və dini qüvvələrinin ortaq mövqedə birləşdirilməsidir. Ekspertlər hesab edirlər ki, İsrail qüvvələrinin Livan ərazilərindən çıxarılması təmin olunana qədər Hizbullahın silahları məsələsinin ikinci plana keçirilməsi daxili sabitliyin qorunmasına kömək edə bilər.
Eyni zamanda Beyrut Vaşinqton və Təl-Əviv arasında Livan siyasəti ilə bağlı mövcud fikir ayrılıqlarından maksimum istifadə etməyə çalışmalıdır.
Müşahidəçilərin qənaətinə görə, İsrail hazırda bir neçə istiqamətdə ciddi çətinliklərlə üzləşib. Hərbi əməliyyatlarda qəti nəticənin əldə olunmaması, çəkindiricilik imkanlarının zəifləməsi, beynəlxalq aləmdə dəstəyin azalması, ABŞ ictimaiyyətində artan narazılıq və ölkədaxili siyasi qarşıdurmalar Təl-Əviv üçün əlavə problemlər yaradır.
Bütün bunlar Livan üçün son illərin ən mühüm siyasi imkanlarından biri kimi qiymətləndirilir. Bununla belə, əsas sual açıq qalır: ölkə bu tarixi fürsətdən yararlana biləcəkmi, yoxsa daxili siyasi parçalanmalar bu imkanı da əldən verməsinə səbəb olacaq?
