Yer üzündəki ilk yaşayış məskənlərindən biri olan Hələb və
ətrafı əsrlər boyu siyasi-hərbi baxımdan müxtəlif güclərin hədəfi
halına gəlməklə birlikdə Asiya, Anadolu, Qafqaz, İran,
Mesopotamiya, Misir mərkəzli mədəniyyətlərin çulğalaşma
nöqtələrindən biri idi. Hələb ticarət karvanlarının ziyarətgahı
olmaqla birlikdə həcc yolu üstündə yerləşməsi səbəbi ilə üç dinin
mənsublarının da maraq göstərdiyi bir mədəniyyət şəhəri idi.
Şəhər və ətrafı əsrlər boyu Səlcuqlu, Atabəylər, Əyyubi, Məmlük və
Osmanlı dövlətlərinin hakimiyyəti altında yer aldı.Hələbin
həyatında islami dövrlə birlikdə dini, idari və ticari baxımdan
yeni bir cığır açılmış, daha sonra türk xanədanlarının hakimiyyəti
ilə birlikdə şəhər türk-müsəlman mədəniyyətinin önəmli
mərkəzlərindən bir olmuşdur.
Karvansaraylar, hamamlar, mədrəsələr, şəfaxanələr, camilər, xanlar,
saraylar, saat qüllələri, türbələr, bulaqlar şəhrdəki orta əsr türk
memarlığının ən önəmli yadigarlarıdır.
Övliya Çələbinin verdiyi məlumatlara görə, sadəcə XVII əsrdə
Hələbdə aralarında məşhur Şeyx Bədri təkkəsi, İxlas Dədə zaviyəsi,
Bektaşi Hacı Bayram zaviyəsi, Qırxlar, Nəsimi təkkəsinin də olduğu
176 təkkə mövcuddur.
Hələb ətrafına türk boylarının gəlib yerləşməyə başlaması Səlcuqlulardan əvvəlki dövrlərə gedib çıxır. Bu türklərin əksəriyyəti oğuzların Bozox qolundan olan, keçimini qoyun sürülərindən, heyvandarlıq və toxumaçılıqdan təmin edən türkmənləridi. Hələb türkmənləri adlandırdığımız bu türk qruplarının yaylaq yerləri Sivasın Gürün və Kanqal adlanan yerlərinə qədər uzanan sahələr, qışlaq yeri isə Hələb idi.
Hələbin türk hakimiyyətinə tabe olması Tolunoğulları dövrünə
təsadüf etmişdir. Əhməd ibn Tolun 878-ci ildə Haləbi öz idarəsi
altına almışdır. 1087-ci ildə Məlikşah Hələbin idarəsini
Ağsunqurlara vermişdir.
Nurəddin Zənginin 1146-cı ildə vəfat etməsindən sonra Hələb və
ətrafı oğlanları arasında bölüşdürüldü. Bölgədə müstəqil bəyliklər
quruldu. Nurəddin Zəngi Hələbdə hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən
sonra şəhərin tarixində yeni bir dövr başlamış oldu.
O, Hələbdən sonra Şamı da hakimiyyəti altına aldı. Zəngidən sonra
bölgənin və bütün İslam aləminin tarixində mühüm bir yerə sahib
olan Səlahəddin Əyyubinin adı ön plana çıxmağa başladı. 1260-cı
ildə Eyn Calutda moğollar Məmlük ordusu qarşısında böyük bir
məğlubiyyət aldılar.
Moğol komandanı Ketboğa ələ keçirilərək sultan Qutuz tərəfindən
boynu vuruldu. Bu proses və qələbə Məmlük idarəsinə bağlı Hələb
naibliyi adlandırılan yeni bir idari-inzibati sistemin də
qurulmasına səbəb oldu.
Məmlük dövlətinin süqut etməsindən sonra 400 ildən artıq bir dövr
ərzində Osmanlı hakimiyyəti altında olan Hələb idari, mədəni olaraq
əhəmiyyət və cazibəsini qorumuşdur. Osmanlı dövründə şəhərdə həm
türk-müsəlman memarlığını özündə əks etdirən yüzlərlə əsər meydana
gətirilmiş, həm də özündən əvvəlki dövrdə inşa edilənlər
restavrasiya edilərək yaşadılmışdır. Hələbin məhəllə və çarşı
adları, orada yaşayan köklü ailələrin kimliyi şəhərin əsrlər boyu
türk-müsəlman yurdu olduğunun bariz dəlilini təşkil etməkdədir.
Hələbdə Ağyur məhəlləsi, Altınboğa məhəlləsi , Almacı məhəlləsi,
Oğulbəyi məhəlləsi, Qatırcı ailəsi məhəlləsi, Badincik, Ballı
Burğul, Tatarlar, Haratüt-Türkmən, Həmzə bəy, Çuxurcuq və s. kimi
adlarla məşhur olan məhəllələr mövcud olmuşdur. Xanı-İstanbul,
Bəngüşa çarşısı kimi binalar orta əsr türk memarlığının parlaq
nümunələrindən sayılır.
Təssüf ki Suriyadaki müharibə zamanı çoxu zərər görüb dağıntıya
məruz qalsa da, şəhərdə bir-birindən fərqli Türk İslam memarlıq
tərzini görmək mümkündür.
