BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Avropa İttifaqına üzv ölkələrin nümayəndələri genişmiqyaslı mümkün hibrid hücuma hazırlıq çərçivəsində ortaq müdafiə mexanizminin aktivləşdirilməsini sınaqdan keçiriblər. Bu addım ABŞ-ın təhlükəsizlik çətirindən müəyyən uzaqlaşma fonunda və hərbi-texnoloji boşluqların artması ilə bağlı narahatlıqların gücləndiyi bir dövrə təsadüf edir.
Almaniyanın xəbər agentliyinə danışan diplomatların sözlərinə görə, bazar ertəsi keçirilən böhran idarəetməsi təlimində üzv dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətinə cavabdeh səfirləri, eləcə də Avropa institutlarının ekspertləri iştirak ediblər. Təlimin nəticələrinin ortaq müdafiə mexanizminin gücləndirilməsi planına daxil ediləcəyi gözlənilir.
ABŞ çətiri xaricində
Təlimin detalları məxfilik səbəbilə açıqlanmasa da, mənbələr reala yaxın ssenari əsasında hibrid hücumlara qarşı reaksiya və koordinasiya qabiliyyətinin sınaqdan keçirildiyini bildirirlər.
Hibrid müharibələrdə hərbi vasitələr iqtisadi, siyasi və informasiya alətləri ilə birləşir və nəticədə sərhədləri müəyyənləşdirmək çətin olan mürəkkəb qarşıdurma forması yaranır. Ekspertlərin fikrincə, bu müharibələrin əsas xüsusiyyəti sülh və müharibə arasındakı sərhədin qeyri-müəyyən olmasıdır – açıq döyüşlər olmadan gizli qarşıdurmalar davam edir.
Belə hücumlara elektrik şəbəkələrinə kiberhücumlar, qanunsuz pilotsuz uçuş aparatlarının fəaliyyəti və sabotaj aktları daxildir.
Avropa İttifaqı bu istiqamətdə planlarını bir müddətdir inkişaf etdirir. Almaniya kansleri Fridrix Merts fevral ayında keçirilən Münhen Təhlükəsizlik Konfransında bu təşəbbüsləri dəstəkləyib.
Bu planların əsas məqsədi Avropanın ABŞ-dan asılılığını azaltmaq və bəzi hallarda NATO-nun müdaxilə edə bilməyəcəyi ssenarilərə hazır olmaqdır.
Ortaq müdafiə maddəsi nədir?
Avropa İttifaqı müqaviləsinin 42-ci maddəsi ittifaq ölkələrinə qlobal təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində birgə fəaliyyət üçün hüquqi baza yaradır. Bu maddə “Avropanın strateji muxtariyyəti” anlayışının formalaşmasında əsas rol oynayır.
Maddənin 7-ci bəndinə əsasən, üzv ölkələrdən biri silahlı hücuma məruz qalarsa, digər üzvlər ona bütün mümkün vasitələrlə yardım etməyə borcludur. Bu mexanizm BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə əsaslanır.
Bu maddə NATO-nun 5-ci maddəsindən daha sərt hesab olunur, çünki NATO-da üzvlər yardımın formasını özləri müəyyən edir.
Bununla yanaşı, Aİ-nin bu öhdəliyi NATO çərçivəsindəki öhdəliklərlə uyğunlaşdırılır və NATO hələ də üzv ölkələrin əsas kollektiv müdafiə platforması olaraq qalır.
Tarixdə bu mexanizm yalnız bir dəfə – 2015-ci ildə Paris terror hücumlarından sonra aktivləşdirilib.
Artan təhlükəsizlik narahatlıqları
Analitiklərin fikrincə, bu təlimlər Avropada daha genişmiqyaslı hərbi böhran ehtimalı ilə bağlı narahatlıqların artdığını göstərir. Bu yanaşma 2022-ci ildə qəbul edilən və 2030-cu ilə qədər təhlükəsizlik siyasətini müəyyən edən “Strateji Kompas” sənədində də öz əksini tapır.
Sənəd aşağıdakı prioritetləri müəyyən edir:
5 min nəfərlik sürətli reaksiya qüvvəsinin yaradılması
Müdafiə xərclərinin artırılması və texnologiyanın inkişafı
Kiber və hibrid təhdidlərə qarşı qorunmanın gücləndirilməsi
Aİ-nin ortaq müdafiə təlimləri yeni deyil. Bu proses xüsusilə 2014-cü ildə Ukrayna böhranından sonra aktivləşib. 2017-ci ildən etibarən NATO ilə koordinasiyalı təlimlər, 2020 və 2022-ci illərdə isə müstəqil Avropa təlimləri keçirilib.
Bu təlimlər əsasən aşağıdakı sahələri əhatə edir:
Kiberhücumlara qarşı müdafiə
Dezinformasiya ilə mübarizə
Enerji və səhiyyə infrastrukturlarının qorunması
Logistika və koordinasiya mexanizmlərinin sınağı
ABŞ qərarları və Avropanın narahatlığı
Təlimlər ABŞ-ın Avropadakı hərbi mövcudluğunu azaltmaq planları fonunda keçirilir. ABŞ prezidenti Donald Trampın Almaniyadan 5 min əsgərin çıxarılması qərarı və bunun digər ölkələrə də şamil edilə biləcəyi ehtimalı Avropada narahatlıq yaradıb.
Məsələ yalnız hərbçi sayı ilə bağlı deyil, həm də ABŞ-ın strateji prioritetlərini Hind-Sakit okean regionuna yönəltməsi ilə əlaqədardır.
Digər narahatlıq isə ABŞ-ın Almaniyada “Tomahawk” qanadlı raketlərini yerləşdirməməsi qərarıdır. Almaniyanın müdafiə naziri Boris Pistorius bu qərarın Avropanın təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərə biləcəyini bildirib.
Daha əvvəl ABŞ-ın Almaniyada orta mənzilli raketlər yerləşdirməsi planlaşdırılırdı. Bu silahların Rusiyaya qədər çata biləcək məsafədə olması nəzərdə tutulurdu.
Silahlanma yarışı
Ekspertlər hesab edir ki, Avropa üçün alternativ yoxdur və o, hərbi texnologiyaların inkişafını sürətləndirməlidir. Almaniya artıq ordunun gücləndirilməsi üçün 100 milyard avro ayırıb.
Avropa Komissiyasının hesablamalarına görə isə növbəti 10 il ərzində əlavə 500 milyard avro müdafiə sərmayəsinə ehtiyac var. Bundan əlavə, 2028–2034-cü illər üçün Aİ büdcəsində müdafiəyə 100 milyard avro ayrılması təklif olunur.
Ümumilikdə, Avropa yeni təhlükəsizlik reallıqları fonunda həm hərbi, həm də texnoloji baxımdan özünü yenidən qurmağa çalışır və hibrid müharibələr dövrün əsas təhlükə modeli kimi ön plana çıxır.
