Suriyada məxfiləşdirilmiş obyektdə saxlanılan nüvə materialları ilə bağlı proseslər uzun müddət diqqətdən kənarda qalan həssas bir məsələni gün işığına çıxarır. Bu vəziyyət Birləşmiş Ştatları və İsraili regionda yeni bir təhlükəsizlik böhranının yaranmasının qarşısını almaq üçün pərdəarxası diplomatik addımlar atmağa sövq edib. Məlumata görə, ABŞ Prezidenti Donald Trampın administrasiyası İsrail və Suriyanın yeni hökuməti ilə razılıq əldə edib. Bu razılaşma materialların Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin nəzarəti altında "99 saylı obyekt"dən çıxarılmasına zəmin yaradır.
Lakin tədqiqat mərkəzlərinin yeni məlumatları məsələyə vacib bir məqam əlavə edir. Məlumatlarda Təl Qortal ərazisində "99 saylı layihə" adı ilə tanınan bir obyektin olduğu göstərilir. Əsəd rejimi dövründə bu məkan İran və Şimali Koreya ilə əməkdaşlıq çərçivəsində ballistik raketlərin işlənməsi və istehsalı fəaliyyətləri ilə bağlı olub.
Buna baxmayaraq, "99 saylı layihə" obyekti ilə haqqında bəhs edilən "99 saylı obyekt"in eyni yer olduğunu qətiyyətlə söyləmək üçün hələlik kifayət qədər sübut yoxdur.
Bu məsələ Əsəd rejiminin məxfi nüvə proqramının irsini, o cümlədən "Əl-Kibər" reaktoru ilə bağlı qalıqları, "sarı tort" adlanan maddəni və onların başqa tərəflərin əlinə keçəcəyi təqdirdə yarada biləcəyi təhlükələri yenidən gündəmə gətirir. Beynəlxalq Agentlik materialların çıxarılması əməliyyatına hazırlaşarkən, obyektin mahiyyəti, tərkibi və Bəşər Əsəd rejiminin devrilməsindən sonra bu həssas məsələnin necə saxlanıldığı barədə suallar yaranır.
Təl Qortal ərazisindəki "99 saylı layihə"
Bu xüsusda, 2023-cü ilin avqust ayında toplanmış və təhlil edilmiş materiallar "99 saylı layihə"nin yerini müəyyən edib. Bu əməliyyat obyekti Təl Qortal ərazisində, Humusdan təxminən 35 kilometr şimalda və Həmədən 18 kilometr cənubda yerləşir.
Devrilmiş Suriya Prezidenti Bəşər Əsədin hakimiyyəti dövründə bu layihə Elm və Tədqiqatlar Mərkəzinin (CERS) nəzdindəki "4000-ci İnstitut"un (4-cü sektor) nəzarəti altında fəaliyyət göstərirdi. Bu qurum Suriyada elmi tədqiqatlara və silahların işlənməsinə cavabdeh idi.
2023-cü ilin avqustuna olan açıq mənbə məlumatlarına əsasən, "99 saylı layihə" obyekti iranlı və şimali koreyalı alimlərlə əməkdaşlıq çərçivəsində ballistik raketlərin istehsalı ilə bağlı fəaliyyətləri əhatə edirdi.
Obyektlərin eyni olduğuna dair sübut yoxdur
Bununla belə, tədqiqatçılar bu mərhələdə "99 saylı obyekt" ilə Təl Qortal ərazisində yerləşən "99 saylı layihə"nin eyni məkan olduğunu təsdiqləməyə imkan verən məlumatların olmadığını vurğulayırlar.
Təhlilçilərə görə, bu fərqi qeyd etmək vacibdir, çünki hazırda mövcud olan məlumatlar Təl Qortalda sənədləşdirilmiş məkanla xəbərlərdə adı çəkilən obyekti bir-biri ilə qəti şəkildə əlaqələndirməyə imkan vermir.
"Sarı tort" maddəsi və "Əl-Kibər" reaktorunun qalıqları
Hesabatlara görə, Əsəd rejimi bu obyektdə filizdən çıxarılan uran konsentratı olan və nüvə yanacağı dövriyyəsində aralıq maddə kimi istifadə edilən "sarı tort" maddəsini, habelə "Əl-Kibər" reaktoru layihəsindən qalmış digər materialları saxlayıb.
Suriyanın məxfi nüvə proqramının mərkəzi olan bu reaktor 2007-ci ildə İsrailin hava zərbəsi nəticəsində məhv edilmişdi.
Rəsmilərin bildirdiyinə görə, obyektdəki materiallar təkbaşına ənənəvi nüvə silahı istehsal etmək üçün kifayət deyil. Lakin onlar radioaktiv maddələri yaymaq və ətraf əraziləri çirkləndirmək üçün nəzərdə tutulmuş ənənəvi partlayıcı qurğu olan "çirkli bomba"nın tərkib hissəsi kimi istifadə oluna bilər.
"Sarı tort" necə saxlanılır?
"Sarı tort" maddəsinin saxlanılması mütləq nüvə reaktoruna bənzər bir qurğu və ya gücləndirilmiş bina tələb etmir. Bu maddə adətən quru toz şəklində, hermetik bağlanmış və dözümlü metal çəlləklərdə saxlanılır. Çəlləklər konteynerləri hava şəraitindən qoruyan və vəziyyətlərinə nəzarət etməyə imkan verən örtülü, təhlükəsiz obyektdə yerləşdirilir.
Maddədən yaranan xarici radiasiya riski nisbətən aşağı olsa da, uranın radiasiya təhlükəsi və kimyəvi toksikliyi səbəbindən tozun yayılmasının, tənəffüs edilməsinin və ya udulmasının, eləcə də maddə ilə nəzarətsiz təmasın qarşısı alınmalıdır.
Təhlükəsiz saxlanılma həm də materiallara girişə nəzarəti, inventarlaşdırmanı, konteynerlərin yoxlanılmasını, lazımi monitorinq əməliyyatlarının aparılmasını və işçilərin mühafizə vasitələri ilə təmin olunmasını tələb edir.
Məlumatlarda Suriyadakı obyektdə maddənin hansı şəraitdə saxlanıldığını və ya hansı növdə konteynerlərə yerləşdirildiyini müəyyən etməyə imkan verən təfərrüatlar yer almır.
Əsədin devrilməsindən sonra obyektin girişlərinə zərbə endirildi
İsrail rəsmilərinin sözlərinə görə, İsrail ordusu Əsədin devrilməsindən kəskin müddət sonra oraya daxil olunmasının qarşısını almaq məqsədilə obyektin girişlərinə zərbələr endirib.
İsrail və Birləşmiş Ştatlar obyektlə bağlı necə davranılacağını bir ildən çox müzakirə ediblər. İsrail materialların olduğu yerdə qalmasına razı olmayacağını açıq şəkildə bildirib.
Sonradan ərazidə Suriyadakı bəzi qüvvələrin obyektə daxil olmağa çalışdığı və Türkiyənin onlara kömək edə biləcəyi ilə bağlı narahatlıq yaradan hərəkətlilik müşahid olunub.
Buna cavab olaraq, Tramp administrasiyası İsraildən hərbi əməliyyat keçirməkdən çəkinməyi xahiş edib və prosesə Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyi cəlb edib. Məlumata görə, Agentlik ilə Suriya hökuməti arasında materialların çıxarılmasına dair razılaşma əldə olunub.
